Cymru Hynafol

Teils llawr addurnedig o Gastell Rhaglan

6 Medi 2007

Castell Rhaglan.

Castell Rhaglan. Sefydlwyd amddiffynfeydd y castell, gan gynnwys y Tŷr Mawr a welir yng nghanol y llun, yn y bymthegfed ganrif. [Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron)].

Teilsen yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif

Teilsen yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg o gapel Castell Rhaglan; fe'i cynhyrchwyd gan Ysgol Wessex.

Teilsen Ysgol Malvern, o'r bymthegfed ganrif, a ddefnyddiwyd yn Rhaglan.

Teilsen Ysgol Malvern, o'r bymthegfed ganrif, a ddefnyddiwyd yn Rhaglan.

Teilsen faiolica

Teilsen faiolica, yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg, o lawr y capel a osodwyd gan yr Iarll William, cyn 1572 yn ôl pob tebyg.

Adluniad o fywyd yng Nghastell Rhaglan

Adluniad o fywyd yng Nghastell Rhaglan yn yr unfed ganrif ar bymtheg, yn ystod cyfnod Trydydd Iarll Caerwrangon. Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron).

Gellir gweld tair canrif o ffasiwn a dylunwaith mewn casgliad o deils llawr addurnedig a ddarganfuwyd yn ystod gwaith adeiladu ar safle Castell Rhaglan ym 1947.

Ym 1549 olynodd William Somerset (1526-1589) ei dad gan ddod yn drydydd Iarll Caerwrangon a pherchennog Castell Rhaglan. O'i ganolfan yn ne-ddwyrain Cymru dechreuodd ar yrfa a sicrhaodd lwyddiant iddo yn llysoedd Edward VI (1547-53), Mari (1553-58) ac Elisabeth I (1558-1603). Fe'i claddwyd yn eglwys y plwyf yn Rhaglan.

Nid yw'n syndod fod y fath gymeriad amlwg wedi ceisio ffordd o fyw oedd yn gydnaws â'i statws cymdeithasol uchel, ac arwydd o'r uchelgais hwn oedd y gwaith ailadeiladu helaeth a wnaed ganddo ar y gaer-blasty roedd wedi ei hetifeddu.

Aeth ati i weddnewid y castell drwy fabwysiadu rhaglen foderneiddio gynhwysfawr oedd yn effeithio ar bob rhan o'r adeilad a'r tir: cafodd y neuadd a'r llety, y gegin a'r ystafelloedd gwasanaeth eu gwella, ychwanegwyd oriel hir a chrëwyd gardd yn null y Dadeni.

Cafodd celfi'r castell eu gwella hefyd drwy ychwanegu eitemau oedd yn adlewyrchu ffasiwn Ewropeaidd y dydd. Mae'r thema hon i'w gweld yn glir yng nghapel y castell.

Mae'r capel yn dyddio o'r drydedd ganrif ar ddeg o leiaf, pan roedd ganddo lawr deils priddwaith coch trwchus ag addurn wedi'i fewnosod ar eu hwynebau mewn lliw gwahanol. Yn aml, roedd gan deils deuliw o'r fath gynlluniau wedi'u mewnosod â chlai gwyn - yn achos Rhaglan, tarianau a monogramau yn bennaf - a byddai gwydredd clir yn cael roi drostynt cyn eu tanio. Y teils hyn oedd y ffasiwn diweddaraf yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a cheir hyd i enghreifftiau nodedig ym Mhalas Clarendon yn Wiltshire ac, yn fwy lleol, yn Abaty Tyndyrn.

Tua 1460 disodlwyd y rhain gan deils deuliw ac arnynt gynlluniau nodweddiadol o un o ddiwydiannau cynhyrchu teils Dyffryn Hafren - ac un o'r rhai sydd wedi'i ddyddio orau - ym Malvern, Swydd Caerwrangon. Mae'n rhaid bod y lliwiau melyn llachar a brown euraid wedi creu cefndir cyfoethog ar gyfer trysorau'r capel.

Nid oedd yr Iarll William yn hoff o'r fath gynlluniau. Gan dynnu ar ei brofiad o ffasiynau'r cyfandir, cafodd ei ysbrydoli gan gynnyrch yr Iseldiroedd Sbaenaidd a manteisiodd ar ei gyfoeth sylweddol i brynu teils priddwaith wedi'u gwydro ag alcam a'u peintio mewn dull unlliw a oedd yn boblogaidd yn ystod cyfnod y Dadeni.

Y canlyniad oedd trawsffurfio'r capel mewn modd dramatig, gan oleuo'r tu mewn ac ychwanegu cywreinrwydd i'w addurnwaith.

Gwaetha'r modd, ar ôl i Raglan gael ei adael yn wag yn sgil Rhyfel Cartref Lloegr, ychydig iawn o newidiadau eraill yr Iarll i gelfi'r castell a phryd a gwedd ei ystafelloedd, sydd wedi goroesi. Yn hytrach, dyfalu'n unig a fedrwn ynglŷn â'r moethusrwydd y bu'n gyfrifol amdano, a myfyrio ar natur fyrhoedlog y cyfoeth hwnnw, sydd wedi goroesi ar ffurf casgliad bach o deils llawr peintiedig a llond dwrn o eitemau eraill.

Manylion am y Teils

  • Teilsen yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg o gapel Castell Rhaglan; fe'i cynhyrchwyd gan Ysgol Wessex. Mae'n portreadu dau aderyn yn bwydo o goeden ganolog. Defnyddiwyd teils ac arnynt yr un cynllun yn Abaty Tyndyrn a Chastell Gwyn gerllaw.
  • Teilsen Ysgol Malvern, o'r bymthegfed ganrif, a ddefnyddiwyd yn Rhaglan. Dyma a ddywed y testun Lladin: 'Bydded i heddwch Christ drigo yn eich plith hyd byth. Amen'.
  • Teilsen faiolica, yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg, o lawr y capel a osodwyd gan yr Iarll William, cyn 1572 yn ôl pob tebyg. Yn ôl pob tebyg, mewnforiwyd y teils hyn o'r Iseldiroedd Sbaenaidd, Antwerp efallai, lle sefydlwyd diwydiant cynhyrchu teils maiolica yn gynnar yn yr unfed ganrif ar bymtheg.

Darllen Cefndir

Raglan Castle gan J. R. Kenyon. Cadw: Cofadeiliau Hanesyddol Cymru (2003).

'The chapel at Raglan Castle and its paving tiles' gan J. M. Lewis. Yn Castles in Wales and the Marches gan J. R. Kenyon a R. Avent, tt143-60. Gwasg Prifysgol Cymru (1987).

The medieval tiles of Wales gan J. M. Lewis. Amgueddfa Cymru (1999).

Croes bren a arferai ddisgleirio gan aur

4 Medi 2007

Y groes o Gemais, Sir Fynwy

Y groes o Gemais, Sir Fynwy

Manylyn o ben ffigwr y groes.

Manylyn o ben ffigwr y groes.

Manylyn o'r corff a'r lliain lwynau mewn golau wedi'i adlewyrchu.

Manylyn o'r corff a'r lliain lwynau mewn golau wedi'i adlewyrchu.

Manylyn o'r corff a'r lliain lwynau mewn golau uwch fioled.

Manylyn o'r corff a'r lliain lwynau mewn golau uwch fioled.

Dengys archwiliad gwyddonol o groes ganoloesol o Gemais, De Cymru, fod y gwrthrych pren a welwn heddiw wedi cael ei addurno'n wreiddiol â lliwiau llachar coeth a haenau aur godidog.

Tua 1850, darganfuwyd gweddillion ffigwr pren cerfiedig o Grist yn eglwys Cemais, rai cilomedrau i'r gorllewin o Gaerllion, de Cymru.

Gwrthrych o bwysigrwydd eithriadol

Cyn y Diwygiad Protestannaidd yn yr unfed ganrif ar bymtheg (pan newidiodd Cymru a Lloegr yn swyddogol o fod yn genedl Gatholig i un Protestannaidd), roedd ffigyrau o Grist o'r math hwn yn gyffredin trwy Loegr a Chymru, a'r Crist o Gemais yw'r esiampl mwyaf cyflawn o'r ychydig ddarnau canoloesol sydd wedi goroesi ym Mhrydain, ac felly mae o bwys eithriadol.

Darganfuwyd darnau o ffigwr Cemais 'gyda phenglog ac esgyrn', yng 'ngrisiau'r grog caeedig' yn ystod gwaith atgyweirio a newid yr eglwys tua 1886. Trosglwyddwyd ef i Amgueddfa Cymru ym 1930.

Tybir bod y ffigwr yn dyddio o'r bedwaredd ganrif ar ddeg, ond nid yw'r dadleuon sy'n cefnogi'r farn hon erioed wedi cael eu mynegi'n fanwl. Mae dyddio'r ffigwr yn dibynnu ar gymharu cerfluniau eraill, a'r gred bellach yw ei fod yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Gan fod ffigyrau sydd wedi goroesi o'r cyfnod hwn yn brin, rhaid astudio gwrthrychau o'r cyfandir am gliwiau pellach. Mae ffigyrau croes o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg o Sweden, er enghraifft, yn rhannu nifer o nodweddion tebyg, ond mae'r Crist o'r bedwaredd ganrif ar ddeg o Fochdre, Sir Ddinbych, sef yr unig ffigwr pren cyffelyb o Gymru, yn dra gwahanol. Mae'n debygol iawn bod Crist Cemais wedi cael ei wneud yn Lloegr neu yng Nghymru.

Ymchwilio a dadansoddi'r groes

Ychydig iawn o'r lliw a arferai orchuddio'r ffigwr pren a welir heddiw, ond arweiniodd gwaith rheolaidd Amgueddfa Cymru at ymchwiliad manwl o arwynebedd y gwrthrych ym 1999.

Cymerwyd darlun pelydr-x o'r ffigwr ac edrychwyd arno o dan olau uwch-fioled (UV) a golau is-goch (IR) cyn ei archwilio o dan y microsgop. Datgelodd hyn batrwm y lliwiau gwreiddiol, a'r gwahaniaethau rhwng y corff â'r breichiau, yr ystyriwyd yn flaenorol eu bod yn ychwanegiadau diweddarach.

Lliwiau cyfoethog a llachar

Yn wahanol i'w gyflwr presennol, yn wreiddiol roedd Crist Cemais yn gyfoethog a llachar ei liw, yn unol â'r hyn a oedd yn boblogaidd drwy'r Oesoedd Canol. Cymerwyd gofal mawr wrth addurno'r ffigwr. Pan oedd yn newydd, byddai wedi disgleirio o dan haenau aur.

Wrth archwilio'r ffigwr datgelwyd tystiolaeth sylweddol o aml-liwiogrwydd (defnyddio nifer o liwiau), a throsbeintio, fel y gwelir mewn enghreifftiau eraill o gerflunwaith canoloesol. Er nad oes llawer wedi goroesi ar y breichiau, mae'r fraich dde'n cynnwys dwy haenen, sy'n awgrymu, efallai, bod y fraich chwith wedi cael ei hailosod, naill ai yn ystod hanner cyntaf yr unfed ganrif ar bymtheg, neu'n gynharach hyd yn oed.

Datgelwyd o leiaf tair haen o baent, ond tasg anodd oedd eu dyddio. Ymddengys bod yr ail gynllun lliwiau wedi cynnwys eurwaith ar y gwallt; aur, coch a glas ar du fewn y lliain lwynau; manylion brown tywyll a du ar yr wyneb; coron o ddrain gwyrdd; a lliwiau cnawd pinc gwelw, a choch yn pwysleisio'r clwyfau.

Byddai gwaith aml-liwiog o'r math yma wedi bod yn arferol ar gerflun mor bwysig â hwn. Mae ffigwr Cemais yn cynrychioli Crist ar y groes yn glir, ac fe'i portreadir yn fyw, â'i lygaid ar agor.

Mae Crist Cemais yn enghraifft anghyffredin o ffigwr defosiynol, o'r cyfnod cyn y Diwygiad, a fu unwaith yn gyffredin ar Ynysoedd Prydain. Uchder gwreiddiol y ddelwedd drawiadol o ddioddefaint Crist oedd tua 94cm, felly byddai wedi bod yn weledol iawn ac yn destun gweddi, gan chwarae rhan bwysig iawn ym mywydau pobl bob dydd.

Ail-greu bywyd y Gymru gynnar

2 Awst 2007

Isod mae detholiad o luniau artistiaid o olygfeydd o fywyd bob dydd yng Nghymru. Mae'r delweddau'n amrywio o'r cyfnod Paleolithig, pan ddaeth pobl i Gymru am y tro cyntaf, hyd at y Goncwest Rhufeinig. Cliciwch ar y delweddau isod i'w gweld yn fwy manwl.

Tuesday 10th July

Chris Owen, 10 Gorffennaf 2007

Contributed by CAROLINE

Today we were blessed with yet more sunshine- perhaps summer is here afterall!

Here’s an update from the trenches…

Trench 1: The largest trench

The Eastern half of trench one has been behaving itself quite well and a series of features have been revealed and their function is often evident. The majority of the features are postholes, some are shallow, while others are quite deep and have in some instances post packing intact. Some of these postholes and pits have had prehistoric pottery within them and are therefore prehistoric in date. However, not all contained dating evidence (pottery or coins etc) and so their date is unknown. It is difficult at present to determine what postholes are likely to be contemporary to each other, but hopefully when we have drawn a full plan of the trench we will see if the postholes form a pattern- rectangular, circular or otherwise. However, there are so many postholes that the pattern is so far highly confused as they seem to be from a series of structures dating from very different periods. As one person has commented, its like trying to do a puzzle without a picture. There is also quite a large curvilinear gulley which seems to have both been cut by a ditch on the one side, while the other appears to have cut an earlier ditch. While in the Western half of the trench the features are slightly more complicated. Again we seem to have two, maybe three gullies, one of which is very shallow. Two of these gullies may be at right angles to each other and one of which is cut by a later post hole. There is also a large rubble-filled ditch and another potential rubble-filled ditch about 2m away.

Trench 2: the L shaped trench

This trench is quite confusing. An extremely deep feature appears to be a natural geological hollow filled in with dumps of occupation debris from the settlement. A slot was dug down through the feature to the natural base and there appears to be a very substantial glacial fill at the base of this hollow. In one area this pit/natural hollow appears to have been cut by a later shallow pit, which was filled with a high concentration of ash and iron objects. There are also a series of postholes, but these do not seem to make up any discernable structures.

Trench 3

This trench was intended for exposing and excavating a sample of the enclosure ditch which appears to have been cut during the middle-late Iron Age. The ditch is approximately 1.3m deep and encloses a sizeable area – creating such a feature would have taken a lot of effort, manpower and time. The ditch appears to have then become naturally filled in with soil, washed or blown in from elsewhere. Then in the 2nd or 3rd century AD, it was recut, this time much shallower than before and therefore less substantial and not so impressive but again this may have formed a defensive function or possibly demonstrating the resources of the inhabitants. Alongside there was a large area of rubble which was initially believed to be the remnants of a bank( banks quite often accompany ditches), but has since proved to be otherwise. This rubble is instead derived from a series of rubble-filled features, a number of which have now been exposed. There are also 2 pit like features which are similar in character to each other. The southern most of these ditches has clearly been cut by the ditch, we can therefore say that the pit is earlier than the ditch.

Monday 9th July

Chris Owen, 9 Gorffennaf 2007

Contributed by CAROLINE and pupils from LLANTWIT MAJOR COMPREHENSIVE SCHOOL

Today good fortune was with us again with amazing sunshine. We had a visit from 14 year 7 school children and their teacher from Llantwit Major Comprehensive, the site visit took place between 9 until 1pm. The fieldtrip was not compulsory, instead the children volunteered to visit Llanmaes, I asked Kirsty whether her reasons for visiting Llanmaes was to skip lessons but instead Kirsty seemed genuinely interested in visiting the site and is very interested in history. Kirsty has visited the site before and so it is very encouraging that she wished to visit again, perhaps we have a budding archaeologis? Another student- Yegor seemed to be enjoying his first visit to the site.

The students were taught how to use a dumpy level, and using angles and height measurements helped us position canes to plot out the outline of the enclosure surrounding the site. This helps us and the school children to visually see its shape and grand scale. Again these students were from geography class and following their visit are expected to write up a small report about their visit, about what they enjoyed and learnt. Photographs and video footage accompany the students visit today. The children were expected to use the dumpy level to lay out correct angles and to determine the height of the staff and using tape measures.

One student Becky has had previous experience with archaeology having once been a member of a Young Archaeologists Club in Shetland, she was a member of the club for 2 years and made many new friends. Found pottery and recreated the pot where possible. Becky learnt about prehistory, and the work of an archaeologist. Two years a member. Made new friends at the club. Becky has very much enjoyed learning about archaeology at Llanmaes and at the club in Shetland which was held during school time. When at the club Becky considered becoming an archaeologist, but its been two years now since she left the archaeology club (because she moved house) and Becky has changed her career choice to being hopefully a beautician with her own business.

3 groups of year seven geography students have now visited us at Llanmaes, 2 in one day previously and today just one group, this is however the last. Next week follow up activities are planned at their school. These activities include art, poetry, music and creative writing. An afternoon of creative writing is planned following their visit to the site. The children are expected to write about what life may have been like for the inhabitants during the prehistoric and roman era. The Welsh poet of the year is coming in to help the children create poetry and a musician (a drummer) is visiting to carry out music workshops. These visits to the site are intended as a way of archaeology forging links with the community and giving the children an insight as to what it is like to be an archaeology student. The site visit has been very much cross curricular in nature, particularly for history and geography. This was intended mainly as a geography fieldtrip as the children are learning to appreciate why the inhabitants would have chosen to occupy this site. They will also look at aerial photographs to understand how archaeologists often find sites through cropmarks as well as see the settlement in its wider landscape setting in terms of nearby features such as brroks and drainage of the soil, relief, temperature and climate.