Sunday 8th July Chris Owen, 8 Gorffennaf 2007 Contributed by CAROLINEToday’s open day was a great success, there were many visitors to the site, of all ages. It was good to see familiar faces of those who had visited in previous year(s). The visitors brought good fortune to the site- marvellous sunshine; something which has been greatly missed this year at Llanmaes!We would like to thank those who cam to the site firstly for bringing us good weather and secondly for allowing us to share our excitement and interest of the past with a keen audience. We hope to see you again next year!
Diflaniad y bwthyn gwledig Cymreig 6 Gorffennaf 2007 Waliau mwd a thoeau gwellt Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod gwledig a godwyd cyn canol y deunawfed ganrif sydd ar ôl yng Nghymru. Y gred gyffredinol oedd na allai'r bobl dlawd fforddio defnyddiau a fyddai'n para. Mae gwaith ymchwil newydd yn awgrymu'n wahanol. Mewn gwirionedd, roedd bythynnod yn cael eu codi mewn ffordd glyfar iawn, gan dalu sylw i'r manylyn lleiaf a defnyddio'r stwff lleol gorau. Aeth Amgueddfa Cymru ati i astudio bythynnod Cymreig ac adroddiadau o'r cyfnod, a daethom i'r casgliad mai'r hyn a arweiniodd at eu diflaniad oedd diffyg cynnal a chadw ac, yn bennaf oll, newidiadau yn y ffasiwn o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol. Adeiladau cynaliadwy Roedd hi'n costio'n ddrud i gludo defnyddiau ac felly byddai adeiladwyr slawer dydd yn hen lawiau ar ddefnyddio'u hamgylchedd lleol mewn ffordd gynaliadwy. Er enghraifft, defnyddient dom da i wrteithio'r caeau, i wneud lloriau clai, i helpu i rwymo waliau bythynnod ac i helpu i gadw simneiau a wnaed o blethwaith rhag mynd ar dân. Pridd a thywyrch Gan na allai pobl dlawd fforddio brics, roedd waliau bythynnod yn cael eu gwneud o gerrig, pridd neu goed. Roedden nhw'n defnyddio'r hyn oedd ar gael yn hwylus ac yn rhad. Yn iseldiroedd gorllewin Cymru — Ynys Môn, Pen Llŷn, Ceredigion a Sir Benfro er enghraifft — pridd oedd y defnydd hwnnw. Ychydig iawn o fythynnod pridd sydd ar ôl yng Nghymru heddiw; ceir llawer mwy mewn rhannau sychach o Loegr. Yn yr uwchdiroedd gwlyb, byddai'r bobl yn codi bythynnod â waliau tywyrch gan fod tywyrch yn para'n hirach o lawer na phridd. Tai to gwellt Yn y cyfnod cyn datblygiad chwareli llechi mawr y gogledd yn y 19eg ganrif a dyfodiad y rheilffyrdd, roedd tai to gwellt yn gyffredin iawn. Erbyn heddiw, mae llawer mwy o dai to gwellt i'w gweld yn Lloegr nag yng Nghymru. Roedd pedwar dull gwahanol o doi â gwellt yn gyffredin yng Nghymru. Dim ond un ohonynt sy'n dal hyd heddiw a hynny yn y dwyrain. Yng ngorllewin a gogledd Cymru, roedd yr haen uchaf yn cynnwys dyrneidiau o wellt wedi'u clymu a'u gwthio â theclyn fforchiog i haen isaf o wellt. Yn aml, byddai'r haen isaf yn cael ei gosod ar wely o blethwaith. Mewn ardaloedd agored, gellid defnyddio rhwydwaith o raffau wedi'u rhoi'n sownd wrth begiau ym mhen y wal neu wedi'u dal yn eu lle â cherrig trymion i ddal y to i lawr. Simneiau gwellt a phlethwaith O bridd neu laid y gwnaed lloriau bythynnod yn aml. Gellid defnyddio plethwaith neu raff wellt wedi'u gorchuddio â dwb i wneud y parwydydd. Yn aml, hefyd, roedd y corn simnai a'r lwfer uwch ei ben wedi'u gwneud o blethwaith a dwb. Does dim rhyfedd bod cynifer o'r bythynnod hyn yn llosgi i'r llawr. Er bod defnyddiau adeiladu'r bythynnod hyn yn rhai cynaliadwy, daethant i ddiwedd eu hoes oherwydd newidiadau cymdeithasol a ffasiynau newydd. Newid yn y ffasiwn Wrth i'r Chwyldro Diwydiannol fynd rhagddo ac i fwydydd gael eu mewnforio, roedd mwy a mwy o bobl yn gadael eu bythynnod yng nghefn gwlad i fyw yn y dref. Aeth mwy a mwy o fythynnod yn eiddo i'r stadau mawr ac fe ddechreuodd y rheini godi tai mwy o faint ar gyfer eu gweithwyr. Yn aml, roedd yn haws dymchwel y bythynnod gwreiddiol nag ychwanegu ail lawr atynt neu eu haddasu. Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod traddodiadol cynnar sydd ar ôl ac mae'r enghreifftiau gorau i gyd wedi'u rhestru fel rhai sydd o bwysigrwydd pensaernïol arbennig.
Friday 6th July Chris Owen, 6 Gorffennaf 2007 Contributed by CAROLINE and pupils of LLANTWIT MAJOR COMPREHENSIVE SCHOOLThe students visited the site as a geography field trip. However, it also it also covered subjects such as art, science, biology and history. Today the students were making clay huts replicating Iron Age Roundhouses. The students were shown around the site and shown post holes and a hearth forming a roundhouse as inspiration for their Iron Age roundhouses of clay.Last year (then in year 6 of primary school) the same students visted the site, looking at the spoil heap and sieving for finds. Today they were learning more in depth about the structural elements of Iron Age roundhouses, particularly their entrances and the positioning of the hearth in the centre of the roundhouse.The weather was particularly bad and a temporary hut was constructed using posts and tarpaulin. Unfortunately the archaeologists weren’t so lucky and had to continue digging in the rain while the comprehensive students made clay huts under shelter…Site visit was 2 hours long, involved a site tour and creative tasks. The students from this year’s year 7 are hoping to come again when in year 8.
Thursday 5th July Chris Owen, 5 Gorffennaf 2007 Contributed by CAROLINE and the pupils of ARCHDEACON JOHN LEWIS PRIMARY SCHOOLThe children have been working on a School Performance entitled “Rainbow people.” Today they performed to the archaeologists while they were on tea break. It is a story which is both appropriate for today and for societies in the past. The story taught us that race and religion is irrelevant that people can still be friends despite these small differences. The story is appropriate in the context of Llanmaes, with evidence of both Roman and Iron Age occupation. The inhabitants of Llanmaes would have been a mixture of Romans and natives and potentially integrated, hopefully relatively peacefully.The piece was performed twice, the first was narrated by the teacher and several of the school children.The children chant while banging buckets with wooden spoons:‘Green people are happy, blue people are sad Green people are good, blue people are bad’ (and vice versa for the blue people)To further strengthen the story’s connection with the excavation, the children played on buckets- a vital accessory for an archaeologist!The green people and the blue people disliked each other and were ignorant of each others ways and believed themselves to be better than others. However, when a younger member of the green group was hurt and helped by a young blue person, and the favour was later returned, the two young people realised the idiocy of disliking those from the other group. The younger generation taught the rest of society that they are wrong and that all people are equal and worthy of friendship and co-operation.The children then performed the story through the medium of dance accompanied by a musical score composed by a Welsh musician.The children were asked some questions about their performance and the archaeology at Llanmaes."What was the performance trying to teach us and how is it relevant to the Llanmaes excavation?"Emma“The play teaches us that friendship and working together is important. The performance of the Rainbow People helps to show that.”Hywel“The dig is like the play because the archaeologist work together, teamwork is important and they are unselfish like the people did at the end of the story.”Olivia“The play is like the dig because the archaeologists found places in their heart that made them want to work together as a team and not to be an outsider.”William2“The archaeologists like the Rainbow people came together as a group and formed bonds of friendship.”Ashton“The Rainbow People didn’t like each other nor did the Romans and the Celts until they joined together and worked together. The Romans came to the Celts land and had to get along with one another.”William2“The Celts and the Romans at first fought and bullied each other just and warred with one another, just as the Green and Blue people did.”"What message would you give to the Celts and the Romans?"James“Don’t be enemies.”William2“Don’t be nasty.”Hywel“It doesn’t matter if you are a different colour or follow a different religion, we are all one and are part of the same human family.”James“No one is better than anyone else.”Ashton“No one is really bad.”William2“Wealth is unimportant, Even if your people’s possessions seem nicer than other peoples’ it doesn’t make you better than them. The Romans had better weapons and pottery but are not better than the Celts.”"What did you think of the excavation? What did you like most about visiting an archaeological dig?"Olivia“I was excited, especially because they find lots of things.”William2“Amazed.”Hywel“I was frightened at the beginning, it’s a strange new place. But then interested after having looked around and learning about what is really happening.”Fabbio“It’s interesting to see what they did years ago.”Emma“I liked the dogs”"Would you like to be an archaeologist? Why?"William2“I would like to be an archaeologist because I like the Romans”Hywel “I’d like to be an archaeologist so that I could find out what happened before Jesus Christ.” William1“In one way yes I’d like to be an archaeologist because you get to find out what happened before Jesus Christ, in another way no I would not like to be an archaeologist because you can hurt yourself.” (even though he plays rugby)Josh“You can hurt yourself if you’re an archaeologist because sharp objects are dangerous”James“I don’t want to be an archaeologist because it takes too long to dig and is very hard work”Grace“To be an archaeologist you need lots of patience”Hywel“I’d like to be an archaeologist to be famous and in a magazine.”William2“I’d like to find out what the Romans had.”Olivia“The farmer is also famous because he has an archaeological dig on his farm.”James“I’d like to be an archaeologist because it is really exciting”
Llysieulyfrau cynnar - Tadau Almaenig botaneg John R. Kenyon, 4 Gorffennaf 2007 Llun o Friallen Fair sawrus o De Historia Stirpium gan Fuchs Rhan o lysieulyfr Almaenig cynnar ac arno nodiadau Cymraeg a Saesneg, a fu unwaith ym meddiant Morris Owen Ceir nifer o lyfrau o'r cyfnod cyn 1701 yn Llyfrgell Amgueddfa Cymru, yn cynnwys dau incwnabwlwm (llyfrau a argraffwyd cyn 1501) o waith Pliny ar fyd natur sy'n dyddio o 1481 a 1487. Mae'r casgliad yn cynnwys nifer o 'lysieulyfrau' o'r 16eg a'r 17eg ganrif. Ymhlith y rhain, ceir enghreifftiau o weithiau tri dyn a ddisgrifiwyd fel tadau Almaenig botaneg, sef Hieronymous Bock (1498-1554), Otto Brunfels (1489-1534) a Leonhard Fuchs (1501-1566). Llysieulyfrau Mae llysieulyfrau argraffedig yn rhoi manylion planhigion ac yn nodi pa salwch y gallai pob un ohonynt ei wella. Yr hyn a wnaeth waith y tri dyn hyn yn arbennig yw bod llawer o'r disgrifiadau a'r darluniau o'r blodau yn eu llyfrau wedi'u seilio, ar y cyfan, ar y blodau eu hunain yn y maes yn hytrach na'u bod wedi'u copïo o waith awduron eraill. Hieronymous Bock (1498-1554) Gan nad oedd lluniau yn llysieulyfr Bock ym 1539, bu'n rhaid iddo roi disgrifiadau manwl a chywir. Mae gan yr Amgueddfa argraffiad diweddarach, darluniedig, a gyhoeddwyd ym 1552. Er bod y tudalennau cyntaf ar goll, mae prif gorff y testun yn gyflawn a cheir ynddo ddarluniau cywrain wedi'u lliwio â llaw. Dim ond y planhigion eu hunan a ddangosir yn y rhan fwyaf o'r torluniau pren ond, weithiau, dangosir adar a phobl, er enghraifft yn y darlun amrwd braidd o effeithiau bwyta ffigysen! Otto Brunfels (1489-1534) Ail gyfrol Herbarum Vivae Eicones (1531) yw'r gwaith gan Otto Brunfels sydd yn y Llyfrgell. Ystyr y teitl yw 'lluniau byw o blanhigion' ac roedd yr awdur yn un o'r bobl gyntaf i droi at fyd natur ei hunan wrth dynnu lluniau ar gyfer llyfr. Leonhard Fuchs (1501-1566) Ceir dau lyfr gan Fuchs yn y Llyfrgell, sef De Historia Stirpium (1542) a Plantarum Effigies (1549). Er mai dim ond rhai o'r disgrifiadau o blanhigion a ysgrifennwyd gan Fuchs a bod y rhan fwyaf wedi'u cymryd o lyfrau eraill, ansawdd y lluniau sy'n gwneud y llysieulyfr hwn yn un o lyfrau pwysicaf yr 16eg ganrif. Fersiwn poced o gyfrol 1542, i'w defnyddio yn y maes, yw'r Plantarum Effigies; ychydig iawn o ysgrifen sydd ynddo, ar wahân i fynegai i'r planhigion a ddarluniwyd. Gyda phob torlun pren, rhoddir enw'r planhigyn mewn tair neu fwy o ieithoedd — pump fel rheol (Groeg, Lladin, Ffrangeg, Eidaleg ac Almaeneg). Ceir llysieulyfrau pwysig eraill o'r un cyfnod yn Llyfrgell Amgeddfa Cymru hefyd, yn arbennig weithiau Rembert Dodoens (1516-1585) a John Gerard (1545-1612). Rembert Dodoens (1516-8155) Cyhoeddwyd llysieulyfr Dodoens mewn Fflemeg ym 1554. Gan yr Amgueddfa y mae'r argraffiad Saesneg cyntaf, a gyhoeddwyd ym 1578. Fe'i cyfieithwyd gan Henry Lyte ac mae'n cynnwys defnydd newydd a anfonodd Dodoens ei hunan at Lyte i'w gynnwys yn yr argraffiad newydd. John Gerard (1545-1612) The Herball gan Gerard (1597) yw un o'r llysieulyfrau pwysicaf a ysgrifennwyd yn Saesneg. Roedd Gerard yn brif arddwr mewn sawl lle yn ardal Llundain ac roedd hefyd yn gyfrifol am erddi William Cecil, Arglwydd Burghley, Ysgrifennydd Gwladol ac Arglwydd Drysorydd Elisabeth l. I Cecil y cyflwynodd Gerard y gwaith pwysig hwn. Mae gan y Llyfrgell gopi o argraffiad 1633 a'r gwaith gwreiddiol hefyd. Ymhlith y llysieulyfrau eraill yng nghasgliadau'r Llyfrgell mae enghraifft Almaenig anghyflawn o hanner cyntaf yr 16ed ganrif. Bu unwaith ym meddiant dyn o'r enw Morris Owen o Sir Gaernarfon a ysgrifennodd mewn inc, tua 1767, enwau Cymraeg y gwahanol blanhigion; rhoddir yr enwau Saesneg hefyd gan amlaf. Mae cryn ddiddordeb yn y llyfr hwn, a'r llysieulyfrau eraill, hyd heddiw, yn enwedig gan bobl sy'n astudio hanes botaneg a fferylliaeth yn ogystal â chan bobl sy'n ymddiddori yn hanes y llyfr argraffedig.
