Dogfennu'r Gorffennol - Archif Gohebiaeth Tomlin 15 Chwefror 2010 John Read le Brockton Tomlin oedd un o'r casglwyr cregyn uchaf ei barch yn ei gyfnod. Gan Amgueddfa Cymru mae ei gasgliad helaeth o gregyn ac archif ei ohebiaeth. Amcangyfrifir fod yr archif yn cynnwys ymhell dros fil o ddogfennau yn dyddio o ddechrau'r 1800au i ganol y 1900au. Mae'n gasgliad o'r holl ohebiaeth rhwng Tomlin a nifer o'i gymdeithion cregyn ledled y byd. Gwnaed nifer o ddarganfyddiadau diddorol wrth gatalogio'r archif hwn. Eglurwyd agweddau o fywydau'r casglwyr, gan adrodd am deithiau darganfod, afiechyd a chaledi personol, rhyfel, gwahoddiadau cinio a chardiau Nadolig. Mae dewis o eitemau o'r archif ar gael isod. Golwg agos: Llun o'r casglwr cregyn o Japan, Shintaro Hirase, ei wraig a'i chwech o blant. Golwg agos: Llythyr oddi wrth Yoichiro Hirase yn dweud sut arweiniodd ei afiechyd at gau ei amgueddfa yn Kyoto, Japan. "Rwy'n aml yn teimlo poen difrifol yn yr abdomen, a thwymyn. Mae'n bwysig iawn i mi orffwys yn llwyr, ac rwyf, felly, yn gorfod bod yn llonydd a gorwedd yn dawel yn y gwely". Golwg agos: Cerdyn Nadolig oddi wrth William Evens Hoyle, cyfarwyddwr cyntaf Amgueddfa Cymru, 1909-1926. Golwg agos: Cyfarchion y tymor a cherdd! "Here, direct from a Ceylon friend A Butter-firkin cone I send. 'Tis said to be the largest known, (Well, friend, that's not for me to own) Linnaeus, Martini, Sowerby, Reeve, Might have a bigger up their sleeve. If this should prove the largest size 'Twould be to me a great surprise. Notice its bulk and elevation, ("The finest Betulinus in Creation"). Golwg agos: Llythyr oddi wrth y casglwr cregyn Americanaidd, Joseph Emerson, yn cyhoeddi ei ymddeoliad. "...Rwyf bellach yn 86 a hanner mlwydd oed, ac mae'n rhaid i mi ffarwelio gyda'r gwaith yr wyf yn ei garu ac wedi cyfranogi ynddo cyhyd. Mae'n ormod o dreth ar fy nerfau...". Golwg agos: Gwahoddiad i ginio "Bydd eog hallt, darn o gig oen a salad yn barod ar eich cyfer yma am chwech yfory". Golwg agos: Gwahoddiad oddi wrth y Parchedig Ellerton Alderson i Tomlin, yn cynnig ymweliad gyda'i dŷ yng ngorllewin Sussex. "Mae'r orsaf rheilffordd agosaf yn Goring yn ddiwerth i bob pwrpas, y gwasanaeth trên, fel y dywedwch, yn 'bwdr' ". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth W. Junk, Berlin, 18 Ebrill 1933. "Er gwaethaf fy ngwreiddiau Iddewig, nid wyf wedi dioddef aflonyddwch". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post gan y casglwr a deliwr cregyn Almaenaidd, Martin Holtz, 1 Chwefror 1928. "Erbyn y rhyfel, fodd bynnag, mae fy holl fodolaeth wedi'i ddinistrio, ac yn arbennig fel naturiaethwr, teithiwr a deliwr. Heb fodd a heb gefnogaeth, nid oes modd i mi barhau gyda'm menter wyddonol". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth y cregynegwr o Japan, Yoichiro Hirase, 1 Rhagfyr 1918. "Dymunaf i chi'r Nadolig mwyaf llawen a'r flwyddyn newydd hapusaf, gyda phob math o lwc dda, yn arbennig ar yr achlysur hwn pan fo golau siriol heddwch wedi cychwyn gwawrio i yrru'r cymylau diflas o ddychryn ac arswyd i ffwrdd, y rhai a fu'n drwm dros yr holl fyd am bedair blynedd a hanner, a achoswyd gan y Rhyfel Ewropeaidd mawr, yr ysgytwad hyllaf a'r helaethaf a brofwyd erioed ar y ddaear". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth y cregynegwr Americanaidd Walter Eyerdam, 4 Awst 1935. "Ymddengys fod fy ngwraig wedi'i hysbrydoli gan y system newydd a weithredwyd gan Adolf Hitler ac adfywiad y cynnydd a'r Ysbryd cenedlaethol ymysg Almaenwyr. Fy nymuniad gwirioneddol yw na fydd rhwyg eto rhwng yr Almaen a Lloegr...". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth La Société Guernesiaise, 12 Hydref 1946. "Roeddem yn bwyta cregyn meheryn pan oedd rhai ar gael, roedd yr Almaenwyr hefyd yn eu bwyta yn ystod rhan ddiwethaf eu harhosiad pan na gyrhaeddodd eu bwyd ar ôl D. Day". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Labordy Cefnforeg yr Alban, Caeredin. 4 Chwefror 1918. "Ni fu unrhyw ddeunydd yn fy labordy yn anoddach cyrraedd ato erioed nag ydyw ar hyn o bryd dan amodau rhyfel. Nid oes gennyf staff (oll yn gwasanaethu neu wedi'u lladd), ac mae'n amhosibl i mi drin y Molysgiaid yr ydych yn gofyn amdanynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Ysgrifennydd Anrhydeddus y Pwyllgor Rhyfel Bioleg, 4 Rhagfyr 1944. "Buaswn yn ddiolchgar iawn pe bai modd i chi roi unrhyw wybodaeth i mi ar ddosbarthiad cregyn bylchog neu folysgiaid eraill a all ddal nofwyr neu beri anghyfleustra iddynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Portread o Arthur Douglas Bacchus. Bataliwn Cartref (Adfyddin), Barics Combermere, Windsor. 17 Ionawr 1917 Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth C. Hughes yn disgrifio ei wyliau yn yr Amerig, 19 Ebrill 1892. "Roedd ein taith i'r Amerig yn hudol! ...Roedd y Grand Canyon yn syfrdanol...". Teithiau a Gwyliau: Cregynegwr Americanaidd, Junius Henderson, yn casglu molysgiaid yn Colorado. "Rhyw fath o gregynegwr mewn trowsus lledr fel cowboi, yn casglu molysgiaid ar Grand Mesa, Colorado...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth y cregynegwr o Awstralia, Charles Hedley, yn adrodd am wyliau hir yn Affrica. 11 Ebrill 1925 "Crwydrais yn hamddenol drwy Great Rift Valley, un o ryfeddodau daearegol y byd". Teithiau a Gwyliau: Parhad o'r llythyr oddi wrth Theodore Dru Alison Cockerell, 19 Tachwedd 1927. "Gadawyd y cwch ym Mhort Said ac aethom i ddinas Cairo gan weld y Pyramidiau a'r Sphinx. Mae'r gwrthrychau yn Amgueddfa Cairo yn fwy ysblennydd nag y gall y lluniau ddangos...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr a ysgrifennwyd ar y môr gan Theodore Dru Alison Cockerell. 'Gadael Bab-el-Mandeb' (culfor rhwng Yemen, Djibouti ac Eritrea), 19 Tachwedd 1927 "Rwy'n darlunio ochrau'r dopograffeg ar ddwy ochr Bab-el-Mandeb. Mae'n folcanig ac yn rhyfeddol o debyg i ynysoedd lleiaf Madeira." Teithiau a Gwyliau: Anthony Arkell — Sudan (c. 1925) Casglwyr a Chasglu: "Just me in one of my dreams". Thompson van Hyning — Amgueddfa Talaith Florida, 27 Ebrill 1925. Casglwyr a Chasglu: Llun o gyfarfod yn Vienna, Gorffennaf 1930. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Phillipe Dautzenberg, Charles Hedley a Henri Fischer - Paris, Hydref 1912. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Emery ac Elsie Chace a Daniel Emery - St Petersburg, Florida. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Ffrengig Eugène Caziot, 1923. Casglwyr a Chasglu: John Wesley Carr o Amgueddfa Hanes Natur, Nottingham. Casglwyr a Chasglu: Y cregynegwr amatur, Henry Burnup a setlodd yn Ne Affrica yn 1894. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Prydeinig Arthur Edwin Boycott, 1925. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Americanaidd, Frank Collins Baker yn ei gasgliad. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Robert Tucker Abbott, Bill Clench ac Emery Chace - San Pedro, 1940.
Mae gwaith y cregynegwr mawr wedi cyrraedd y lan Harriet Wood & Jennifer Gallichan, 9 Tachwedd 2009 Mae casgliadau molysgiaid Amgueddfa Cymru o bwys rhyngwladol ac yn cynnwys cannoedd o filoedd o sbesimenau. Yn 2008 cyhoeddwyd y llyfr diffiniol ar waith y casglwr mawr César-Marie-Felix Ancey (1860–1906). Enwodd César-Marie-Felix Ancey lawer o rywogaethau tir a dŵr croyw oedd yn newydd i wyddoniaeth. Daeth cyfran o’i gasgliad i Amgueddfa Cymru ym 1955 fel rhan o gasgliad Melvill-Tomlin. Er 2004 mae staff Amgueddfa Cymru yn ymchwilio i gasgliad Ancey sydd mewn amgueddfeydd ledled y byd ac erbyn hyn mae ganddynt y rhestr ddiweddaraf a mwyaf cynhwysfawr o’i enwau newydd a’i gyhoeddiadau gwyddonol. Mae’n ddefnyddiol iawn i arbenigwyr ac ymchwilwyr dros y byd. César-Marie-Felix Ancey Un o gregynegwyr mawr oes Fictoria oedd César-Marie-Felix Ancey ac roedd ei gyfraniad yn anferth yn ei fywyd byr. Ganed ef ym Marseille, Ffrainc, ar 15 November 1860 ac roedd ganddo ddiddordeb byw ym myd natur o oed cynnar. Creodd ei gasgliad ei hun o gregyn ac wedyn ysgrifennodd a chyhoeddodd sawl papur ar gregynneg. Pan oedd yn 23 oed cafodd ei benodi’n gadwraethydd casgliadau pryfetegol Oberthur yn Rennes (Roazhon) yn Llydaw. Dychwelodd wedyn i Marseille i astudio’r gyfraith, llenyddiaeth a gwyddoniaeth a chafodd ei ddiploma ym 1885. Dwy flynedd wedyn cafodd swydd gyda’r llywodraeth yn Algeria. Ar ôl 13 o flynyddoedd o waith caled cafodd ei ddyrchafu’n weinyddydd dros dro ym Mascara yng ngorllewin Algeria. Cyflawnodd ei holl astudiaethau o folysgiaid yn ei amser hamdden. Sbesimenau o bob man dan haul Diddordeb pennaf Ancey oedd malwod bychain y tir. Drwy gyfnewid a phrynu y casglodd sbesimenau o bob man dan haul. Mae’r Cefnfor Tawel ac Asia yn cael eu cynrychioli’n arbennig o gryf yn ei gasgliad ond mae hefyd yn cynnwys enghreifftiau o Ewrop, Gogledd a De America ac Affrica. Breuddwyd fawr Ancey oedd taith wyddonol i Ynysoedd Cabo Verde neu Dde America ond ni wireddwyd ei ddymuniad am iddo farw o’r dwymyn pan oedd yn 46 oed. Chwalu’r casgliad Ar ôl marwolaeth Ancey aeth ei holl gasgliad at Paul Geret, masnachwr cregyn, a werthodd y cwbl ym 1919 a 1923. Brwydrodd casglwyr preifat mawr yr oes – Tomlin, Dautzenberg, Connolly ac eraill – yn erbyn ei gilydd i gael cyfran o’r casgliad oedd yn cael ei chwalu. Erbyn hyn mae’r rhan fwyaf o sbesimenau Ancey yn Amgueddfa Cymru (Caerdydd: casgliad Melvill-Tomlin), Sefydliad Brenhinol Gwyddorau Naturiol Gwlad Belg (Brwsel: casgliad Dautzenberg), Muséum National d’Histoire Naturelle (Paris), Amgueddfa Bernice P. Bishop (Honolulu) ac Amgueddfa Hanes Natur (Llundain: casgliad Connolly). Teyrnged i gyflawniadau Ancey Ym 1908 lluniwyd rhestr o’i gyhoeddiadau am folysgiaid wedi’i dilyn yn fuan gan restr ar wahân o’r enwau gwyddonol a gyhoeddodd. Gwelwyd o’r ddau gyhoeddiad hyn fod Ancey wedi disgrifio rhyw 550 o enwau gwyddonol mewn 140 o bapurau. Yn anffodus nid oedd yr un o’r ddwy restr hyn yn gyflawn a bu hyn yn ddraenen yn ystlys ymchwilwyr byth ers hynny. Mae staff yn Amgueddfa Cymru erbyn hyn wedi dod o hyd i holl bapurau Ancey ac wedi llunio llyfryddiaeth gynhwysfawr sy’n rhestru 176 o gyhoeddiadau ac ynddynt 756 o enwau gwyddonol newydd. O gribo drwy gasgliad Melvill-Tomlin gwyddom fod rhyw 300 o’r enwau hyn yn codi yn ein casgliadau o sbesimenau gan Ancey a bod gennym deipsbesimenau o 155 ohonynt. Ffrwyth yr ymchwil hon yw The New Molluscan Names of César-Marie-Felix Ancey sef yr ymdriniaeth lawnaf o’i waith erioed. Mae’r gyfrol yn datgelu gwir faint cyfraniad Ancey i wyddoniaeth a chregynneg gan wneud ei gasgliad yn fwy hygyrch i’r gymuned wyddonol ledled y byd.
Cofio ych gwyn Nannau Oliver Fairclough, 15 Medi 2009 Peintiad o ych Nannau gyda Sion Dafydd, cowman y teulu, gan Daniel Clowes o Gaer. Roedd yr ych yn un o'r olaf o yrr hynafol o wartheg gwynion yn Nannau. Syr Robert Williames Vaughan (1768-1843). By permission of Llyfrgell Genedlaethol Cymru / National Library of Wales Y ganhwyllbren a waned o gyrn ych Nannau, wedi'i mowntio ar ddau o'i garnau. Gellir datgysylltu'r cyrn i'w defnyddio fel dau gwpan yfed. Mae'r cwpan derw ac arian hwn yn rhan o set o chwe chwpan siâp mes a wnaed o bren Ceubren yr Ellyll ar gyfer dathliadau pen-blwydd 1824 yn Nannau. Ych gwyn NannauAr 25 Mehefin 1824 cynhaliwyd gwledd i ddathlu pen-blwydd mab prif dirfeddiannwr Meirionnydd yn un ar hugain oed, ar stad Nannau, Dolgellau. Roedd y dathliadau gyda'r mwyaf crand a welwyd yng Nghymru, ac eisteddodd 200 o westeion i fwynhau gwledd oedd yn cynnwys golwyth anferth o gig yr ych gwyn o Nannau. Bellach mae nifer o'r pethau a gynhyrchwyd ar gyfer y digwyddiad, gan gynnwys canhwyllbren a wnaed o gyrn a charnau'r ych, yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru.Etifeddion stadau tiriogAm ganrifoedd roedd yn gyffredin i gymunedau ddathlu pen-blwydd etifedd stad diriog wrth ddod i oed. Ymddengys bod hyn yn arbennig o wir yn y gogledd. Hyd at ddiwygiadau Seneddol 1832, roedd yr ardal yn geidwadol ei chymdeithas, a'i diwylliant traddodiadol Gymreig yn parhau'n gryf.Y dathliadau enwocaf yw rhai Robert Williames Vaughan o Nannau.Un o hoelion wyth y gymdeithasTad y bachgen ifanc, Syr Robert Williames Vaughan (1768-1843), 2il farwnig, oedd prif dirfeddiannwr preswyl Meirionnydd a'i hunig gynrychiolydd yn y Senedd am dros ddeugain 'mlynedd. Fel un o hoelion wyth y gymdeithas ymfalchïau mewn cadw hen arferion Cymreig yn fyw ac estyn croeso i'r gymdogaeth i'r tŷ agored yn Nannau, lle deuai'r trigolion i fwynhau ciniawau dyddiol.Cig eidion i'r tlodion, cwrw i'r cyfoethogionNid ei deulu yn unig ddathlodd pen-blwydd dod i oed Robert Williames Vaughan. Ymunodd trigolion y trefi cyfagos yn y dathliadau hefyd, a oedd yn cynnwys goleuadau, sioeau tân gwyllt, hedfan balwnau a saethu magnelau. Roedd digonedd o fwyta ac yfed hefyd, yn enwedig cig eidion — bwyd na fyddai'r tlodion yn gallu ei fwyta fel arfer — a chwrw — diod y byddai'r cyfoethogion yn ei osgoi gan fod yn well ganddynt yfed gwin. Rhostiwyd ychen ar gyfer tlodion Corwen, Abermaw a'r Bala a chynhaliwyd ciniawau yng Nghonwy, Dolgellau a Chaer.Byrddau'n plygu o dan bwysau danteithionY prif ddigwyddiad oedd y dathliad yn Nannau ei hun ar 25 Mehefin 1824. Codwyd pabell o bren, cynfas a gwellt o flaen y plasty a godwyd tua diwedd y 18fed ganrif. Yna eisteddodd 200 o westeion i fwynhau 'gwledd foethus a helaeth' i gyfeiliant yr alaw The Roast Beef of Old England.Ar ôl y cwrs pysgod, cludwyd golwyth anferth o gig eidion, a oedd yn pwyso 166 pwys, i'r ystafell gan Sion Dafydd, cowman y teulu. Plygodd y byrddau dan bwysau'r danteithion. Yn ogystal â gwin, gosodwyd ystenau anferth o gwrw da ar y byrddau.Roedd gan y Fychaniaid draddodiad hir o noddi diwylliant ac mae llwncdestun Syr Robert i'w fab yn dal ysbryd y digwyddiad: 'Boed iddo ofni Duw ac Anrhydeddu'r Brenin; dangos parch tuag at ei well a pharch tuag at y rhai oddi tano. Heddwch, Dedwyddwch a Chymydogaeth dda'.Owain Glyndwr a derwen ceubren yr ellyllCoffawyd yr ych gwyn mewn peintiad gan Daniel Clowes o Gaer, a gwnaed canhwyllbren o'r cyrn a'r carnau. Hefyd trefnodd Syr Robert bod chwe chwpan llwncdestun yn cael eu creu yn arbennig ar gyfer yr achlysur. Fe'u gwnaed o bren Derwen Ceubren yr Ellyll, coeden hynafol o Nannau sydd â chysylltiad ag Owain Glyndwr. Fe'u trysorwyd gan y Fychaniaid ac maent bellach yn rhan o gasgliadau Amgueddfa Cymru.Dathliad 1824 oedd cyfnod penllanw dylanwad y teulu. Pan ddathlodd yr ardal briodas Robert Williams Vaughan un mlynedd ar ddeg yn ddiweddarach ym 1835, dywedid bod yr ymdeimlad yn y gymdogaeth yn parhau i fod yn 'deilwng o'r hen ddyddiau pan roedd y geiriau Radical a Diwygio yn anhysbys', ond ni fwynhaodd fyth yr un bri a'i dad, a bu farw'n ddi-blant ym 1859.Erthygl gan: Oliver Fairclough, Adran Celf, Amgueddfa Cymru.
St Teilo's Church - the book blog Mari Gordon, 28 Gorffennaf 2009 At last, the first review for Saving St Teilo's has come in.Reviews make me nervous but in a good, exciting way. I never really dread seeing them but it is a truth universally acknowledged (in publishing at least) that you can't keep all of the people happy all of the time. So, sooner or later we'll get a stinker. But not this time –"Gerallt Nash’s book also conveys a spirit rarely found in museum publications – pride and joy, craftsmanship and passion, a genuine sense of adventure and achievement. It makes the reader not just want to see St Teilo’s, but also to wish that they had rolled up their sleeves and lent a hand in its rescue."To read the rest of the review go to http://www.vidimus.org/booksWebsites.html
St Teilo's Church - the blog Mari Gordon, 27 Ebrill 2009 We had a fabulous event at St Fagans yesterday. The weather wasn't quite with us - damp and overcast - but luckily lots of people were, and very many of them bought copies of the book!I didn't catch the whole service as I was flitting around with boxes of books, but what I saw was very moving, and it felt intimate and totally natural.Then a whole load more people arrived for the actual launch. People crowded into the Church and the two main speakers, Garry Owen and Eurwyn Wiliam, both did excellent jobs. Eurwyn spoke about the project from its beginnings, and as he's been involved with the project since its beginning 25 years ago it was a great overview. But, as always, humorous too! Then Garry Owen brought a lovely personal note, as he's a local boy who remembers the Church when it was still by the river Loughour at Pontarddulais. He really emphasised just how iconic the Church was - and still is - to the local community.Finally everyone came over to Oakdale, the Workmen's Instititute, for refreshments and we were flooded with people queuing up to buy the book. It was like when you first arrive at a car boot sale! It was also great for me to finally meet some of the book's contributors, people I've only emailed up til now. I guess everybody was enjoying themselves as by 5.30pm some people didn't seem to want to leave!The rest of the work for me is now to make sure all the relevant bookshops and retail outlets know about it. And making sure it's on the relevant websites. And sending out review copies... In a way, producing the book is only half the job: now we've got to sell it!
