Bu perthnasau i'r deinosoriaid yn nofio yn ne Cymru 26 Gorffennaf 2007 Mae gan Amgueddfa Cymru sbesimenau da o anifeiliaid y môr o'r cyfnod cynhanesyddol. Roedd y rhain yn perthyn i'r deinosoriaid a buont yn nofio oddi ar arfordir de Cymru. Mae sbesimenau o Dorset yn dangos sut y bu môr rhwng y ddwy ardal slawer dydd. Ailgread o bysgfadfall yn hela'i brae, tebyg i fôr-lawes Cymru Drofannol Tua 210,000 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd y rhan fechan o gramen y ddaear lle mae Cymru erbyn hyn ymhell i'r de o'i safle presennol. Credir ei bod tua gogledd y trofannau lle roedd y tir yn rhan o archgyfandir mawr o'r enw Pangaea. Roedd ein hinsawdd yn boeth ac yn llaith, ac roedd rhan helaeth o Gymru'n dir uchel llwm wed'i amgylchynu â fflatiau llaid anial. Roedd cyfres o lynnoedd mawr i'r de yn ymestyn ymhell i mewn i Ewrop. Cymru'n boddi Wrth i'r cyfandiroedd symud tua'r gogledd, roedd cramen y ddaear yn ymrannu ac, ar sawl achlysur, cododd lefel y môr a boddi'r tir. Wrth i'r moroedd ymledu, daeth y creaduriaid morol sydd erbyn hyn yn ffosilau yn y creigiau. Ymhlith y creaduriaid harddaf a mwyaf trawiadol roedd ymlusgiaid morol a elwid yn ichthyosoriaid, neu bysgfadfallod, sef cefndryd pell y deinosoriaid oedd yn byw ar y tir. Erbyn 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl, tua dechrau'r Cyfnod Jurasig mewn amser daearegol, roedd y môr yn gorchuddio de Cymru, gan ollwng blanced o laid a thywod calch mân. Ymhen amser, cafodd y rhain eu cywasgu'n haenau llorweddol o garreg laid a charreg galch sydd, erbyn hyn, yn ffurfio clogwyni ardal Larnog gan ymestyn tua'r gorllewin o'r Barri i Southerndown. Ffosilau toreithiog Nid yw olion ichthyosoriaid yn anghyffredin yn y creigiau hyn, er mai dannedd ac esgyrn yma a thraw a welir gan amlaf. Ar ôl i'r anifeiliaid farw, malwyd y sgerbydau gan y cerhyntau a'r tonnau. Ychydig iawn o sbesimenau mwy cyflawn y daethpwyd o hyd iddynt yn ne Cymru. Ar y llaw arall, mae creigiau o'r un oed yng Ngwlad yr Haf a Dorset wedi bod yn ffynhonnell gyfoethog o sgerbydau ichthyosoriaid cyflawn neu bron yn gyflawn ers amser maith. Roedd môr y cyfnod Jurasig cynnar yn ymestyn o arfordir de Cymru, ar draws de-orllewin Lloegr a thu hwnt i ganol Ewrop. Yn y dyfroedd dyfnach, ymhellach o'r tir i'r de, roedd nerth y tonnau a'r cerhyntau arfordirol yn wannach. Felly, roedd y sgerbydau'n fwy tebygol o suddo i waelod y môr ac aros yno fwy neu lai'n gyfan. Serch hynny, peth cymharol brin yw dod o hyd i sgerbydau heddiw. Mae Amgueddfa Cymru'n lwcus iawn o gael nifer o sgerbydau ichthyosoriaid sydd bron yn gyflawn. Daethant o Lyme Regis yn Dorset, ac mae rhai o'r goreuon i'w gweld yn yr arddangosfa Esblygiad Cymru yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Gan fod môr di-dor rhwng de Cymru a Dorset 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl, gallwn ddefnyddio'r ffosilau hardd hyn i gyflwyno rhan o hannes ein hardal. Mae ffosilau Dorset yn perthyn i'r un rywogaeth a'r rhai a ganfuwyd yng nghlogwyni Morgannwg, a byddai'r anifeiliaid hyn yn gallu nofio'n rhydd rhwng y ddwy ardal. Mae'r sbesimenau yn yr arddangosfa yn dangos ffurf lefn, hardd yr ichthyosoriaid. Roedd y siâp yn arbennig o addas ar gyfer nofio'n gyflym. Defnyddient gynffon fawr, fertigol i'w gyrru a phedair padl, fel esgyll, i'w llywio. Credir mai pysgod a môr-lewys oedd eu bwyd.
Aduniad i berthnasau 460 milion oed o Gymru a Gwlad Belg 26 Gorffennaf 2007 Didymograptws, grapolit 'trawfforch' o fath sy'n gyffredin yn y ddwy ardal. Pricyclopyge, trilobit cefnforol â llygaid mawr sydd â dosbarthiad eang ym Mhrydain a gogledd-gorllewin Ewrop; Tarian pen Ormathops, trilobit dyfnforol sy'n gyfyngedig i Fohemia. Llanvirn Farm, Abereiddi, Sir Benfro Tua diwedd y 19eg ganrif, dechreuodd Henry Hicks, llawfeddyg o Dyddewi, ymddiddori yn hen greigiau gogledd Sir Benfro ac, ymhen amser, daeth yn arbenigwr rhyngwladol. Ym 1881, galwodd greigiau Bae Abereiddi yn 'Grŵp Llanvirn', ar ôl fferm gerllaw. Erbyn heddiw, mae'r enw'n cael ei gydnabod yn rhyngwladol ac fe'i gwelir mewn cyhoeddiadau daearegol ym mhedwar ban byd — tipyn o beth i fferm fechan ar arfordir gwyntog Sir Benfro. Bu staff yn Amgueddfa Cymru'n astudio creigiau Llanvirn a'u ffosilau ers dros chwarter canrif ac, yn 2000, gwahoddwyd Dr. R Owens o'r Adran Ddaeareg i archwilio ffosilau o greigiau o Gyfres Llanvirn sydd yn y golwg yn nyffryn Meuse yng Ngwlad Belg. Cymharwyd rhywogaethau o drilobitau a ganfuwyd yn y creigiau hyn â rhai o Ynysoedd Prydain. Ffosilau yr un fath yng Nghymru a Gwlad Belg Fel rheol, mae'n rhaid wrth lawer o amser ac ymdrech i ganfod ffosilau yng nghreigiau Llanvirn. Mae'r graptolitau a'r trilobitau a ganfuwyd yng Ngwlad Belg i gyd yn union yr un peth â'r rhai a ganfuwyd yng Nghymru ac Ardal y Llynnoedd. Credir bod y creigiau Llanvirn lle ceir y ffosilau wedi'u gosod yn y môr dwfn. Yn ystod y cyfnod Ordofigaidd pan gafodd creigiau Llanvirn eu dyddodi, roedd de Prydain, Gwlad Belg a gogledd yr Almaen oll yn rhan o gyfandir bychan o'r enw 'Afalonia', ac roedd y 'Cefnfor Rheig' rhyngddo a chyfandir enfawr Gondwana. Trilobitau Dall Mae trilobitau y credir mai dim ond ar wely'r môr yr oeddent yn byw [rhywogaethau dyfnforol] yn tueddu i gael eu cyfyngu i rai ardaloedd yn unig ond mae rhai y credir eu bod yn nofio yn nŵr y môr [rhywogaethau cefnforol] wedi'u dosbarthu'n eang. Mae gan un o'r rhywogaethau o drilobitau a ganfuwyd yng Ngwlad Belg lygaid anferth a chredir ei bod yn rhywogaeth gefnforol. Mae'r ffosil hwn yn gyffredin mewn sawl ardal. Ar y llaw arall, mae un arall, a ddisgrifiwyd gyntaf gan Hicks o Abereiddi, yn ddall, a chredir mai un dyfnforol ydoedd. Fodd bynnag, mae i'r rhywogaeth hon ddosbarthiad eang hefyd ac mae hynny'n anos i'w esbonio; efallai ei bod yn treulio amser maith fel larfa bach, yn cael ei gludo gan lif y dŵr, fel bod i'r ffosilau ddosbarthiad eang; neu efallai mai rhywogaeth gefnforol ydoedd, yn byw mewn talpiau o wymon oedd yn nofio yn y môr ac yn cael ei chario ganddynt. Mae creigiau Ordofigaidd sy'n iau na rhai Cyfres Llanvirn hefyd yn brigo yn nyffryn Meuse. Maent yn cynnwys rywogaethau o drilobitau a geir hefyd yng ngogledd Cymru a gogledd Lloegr. Mae hyn yn dangos bod Gwlad Belg yn dal yn rhan o Afalonia trwy gydol y Cyfnod Ordofigaidd. Fodd bynnag, mae creigiau a geir rhwng y rhain a chreigiau Llanvirn cynharach yn cynnwys trilobitau sy'n wahanol i'r rhai o Brydain, ond sy'n debyg iawn i ffosilau o Fohemia. Mae'n annhebygol bod rhan o Afalonia wedi gwahanu, wedi symud yn nes at Fohemia ac wedi symud yn ôl eto. Pam felly y mae'r trilobitau hyn yn debyg i rai Bohemia? Efallai mai'r ateb yw bod yr amgylchedd o dan y môr wedi dod yn debycach i un Bohemia nag i un de Prydain. Er na wyddom beth oedd hydred Bohemia nac Afalonia, mae'n rhaid bod y ddwy ardal yn ddigon agos fel y gallai larfa'r trilobitau groesi rhyngddynt ac felly gael eu dosbarthu'n eang. Mae'r gwaith hwn wedi cadarnhau bod cysylltiad clos rhwng ffosilau mewn rhannau o Sir Benfro ac yng Ngwlad Belg 460 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac mae wedi tynnu sylw at broblemau dosbarthiad ffosilau sy'n dal heb eu datrys yn llawn.
Adar tir fferm Prydain mewn perygl 23 Gorffennaf 2007 Cornicyll (Vanellus vanellus) Cornicyll Gwelwyd gostyngiad o 40% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Maen nhw'n bridio'n bennaf ar lifddolydd a thir pori garw. Yn y gaeaf maent i'w gweld mewn heidiau mawr ar gaeau âr a morfeydd heli. Traenio llifddolydd a newid i hau cnydau yn yr hydref sydd wedi cael yr effaith fwyaf arnynt. Mae yna lai o gaeau âr iddynt fwydo arnynt yn y gaeaf, ac mae cnydau'r gwanwyn yn rhy dal iddyn nhw nythu ynddynt. Mae rheoli ffermydd tir isel er mwyn creu'r cynefinoedd da yn gweithio. Mae ail-greu llifddolydd yn arwain at gynnydd yn nifer yr adar sy'n bridio. Y Petrisen (Perdix perdix) Petrisen Gwelwyd gostyngiad o 86% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Maen nhw'n bridio ar ymylon caeau garw lle mae gwrychoedd gerllaw. Nid ydyn nhw'n symud yn bell yn y gaeaf ac maent i'w gweld yn yr un lleoedd mwy neu lai. Mae colli gwrychoedd, chwistrellu ymylon caeau â chwynladdwyr a'r newid i hau cnydau yn yr hydref wedi cael effaith ddifrifol arnynt. Mae hyn wedi cael gwared ar eu safleoedd nythu a'u mannau bwydo dros y gaeaf. Y newyddion da yw eu bod nhw'n ymateb yn gyflym iawn i welliannau i'w cynefinoedd. Gellir dyblu nifer yr adar sy'n bridio mewn dwy flynedd drwy ddarparu'r cynefinoedd cywir ar yr adeg cywir o'r flwyddyn. Y Turtur (Streptopelia turtur) Turtur Gwelwyd gostyngiad o 71% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Maen nhw'n bridio lle bynnag y mae digon o orchudd gan lwyni, coed a pherthi. Maen nhw'n treulio'r gaeaf ar dir amaeth yn Affrica, i'r de o anialwch y Sahara. Maen nhw wedi dioddef o golli ymylon caeau yn yr un ffordd â'r Petrisen. Mae llai o hadau gwyllt iddyn nhw fwydo arnynt erbyn heddiw. Maen nhw'n wynebu rhwystr arall hefyd. Maen nhw'n cael eu hela wrth hedfan ar draws Ewrop. Mae niferoedd mawr yn cael eu saethu yn y gwanwyn wrth hedfan yn ôl i Brydain. Mae rheoliadau Ewropeaidd wedi lleihau nifer yr helwyr, ond mae'r arfer yn parhau gan leihau'r boblogaeth eto fyth. Yr Ehedydd (Alauda arvensis) Ehedydd Gwelwyd gostyngiad o 52% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Mae'r Ehedydd yn bwydo ar dir fferm tir isel a dolydd tir uchel ond mae angen gwair byr a garw arnynt. Yn y gaeaf maen nhw'n heidio gyda'i gilydd ar gaeau âr a sofl. Ar dir fferm tir isel mae ffermio dwys wedi gadael llai o dir glas garw i'r ehedydd nythu arno ac mae'r newid i hau cnydau yn yr hydref wedi golygu bod eu hoff fannau gaeafu wedi diflannu. Yn ffodus, maen nhw'n ymateb yn gyflym iawn os yw'r tir yn cael ei reoli ar eu cyfer. Mae nifer yr ehedyddion ar un o ffermydd yr RSPB wedi mwy na dyblu mewn cwta dau dymor. Y Fronfraith (Turdus philomelos) Bronfraith Gwelwyd gostyngiad o 56% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Mae'r Fronfraith yn bridio mewn perthlysoedd a gwrychoedd. Yn y gaeaf mae rhai o'n hadar ni'n hedfan tua'r de-orllewin i Iwerddon a Ffrainc a daw nifer fawr o adar atom ni o Sgandinafia. Mae ffermio dwys wedi cael effaith ddifrifol ar y Fronfraith. Mae colli gwrychoedd wedi difa eu safleoedd bridio ac mae plaladdwyr wedi lladd yr anifeiliaid y maent yn bwydo arnynt. Gallai defnyddio llai o beli lladd malwod helpu'r Fronfraith hyd yn oed mewn ardaloedd lle nad yw eu dirywiad mor ddifrifol. Mae angen i ffermydd symud o gyfeiriad ffermio dwys, gan ailblannu gwrychoedd neu droi caeau diffaith yn ôl yn berthlys. Y Llinos (Carduelis cannabina) Golfan y Coed Gwelwyd gostyngiad o 52% yn y boblogaeth ym Mhrydfain rhwng 1970 a 1999. Mae Llinosod yn hoffi bridio mewn gwrychoedd a phrysg. Yn y gaeaf maen nhw'n heidio gyda'i gilydd ac yn bwydo ar gaeau llawn chwyn. Cael gwared ar brysgwydd a cholli ardaoedd prysg wrth i faint caeau gynyddu sydd wedi cael yr effaith fwyaf un ar y Llinos. Mae'r defnydd cynyddol ar wrychladdwyr a llai o ddefnydd ar chwynladdwyr ar ymylon caeau wedi gweld niferoedd y Llinosod yn cynyddu mewn rhai mannau. Golfan y Coed (Passer montanus) Llinos Gwelwyd gostyngiad o 95% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Dyma'r gostyngiad mwyaf o blith holl rywogaethau Prydain. Mae Golfan y Coed yn nythu mewn tyllau mewn coed ac adeiladau, ac maen nhw'n hoffi byw ar dir fferm agored gyda choed a gwrychau gwasgaredig. Colli bwyd yw un o achosion tebygol y dirywiad mawr hwn. Mae cnydau grawn yn cael eu tynnu yn syth o'r caeau heddiw ac mae llai o gaeau sofl yn y gaeaf. Mae yn hyn yn golygu bod llai o rawn a hadau ar gael i'r adar fwydo arnynt. Gellir helpu Gofan y Coed drwy ddefnyddio llai o chwynladdwyr a phlaladdwyr ar ymylon caeau a gwella amrywiaeth y planhigion i ddarparu bwyd ar eu cyfer. Bras y Gors (Emberiza schoeniclus) Bras y Gors Gwelwyd gostyngiad o 53% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Mae'n nythu mewn llystyfiant trwchus o gwmpas llynnoedd a gwlyptiroedd. Yn y gaeaf maen nhw'n gallu heidio gyda llinosiaid a breision eraill i fwydo mewn caeau llawn chwyn. Colli caeau addas i fwydo yn y gaeaf sydd wedi cael yr effaith waethaf ar Freision y Gors. Nid yw traenio gwlyptiroedd a thacluso dyfrffyrdd yn gyffredinol wedi helpu chwaith. Gellir eu helpu yn yr un ffordd â llawer o adar eraill sy'n bwyta hadau. Mae lleihau defnydd ar chwynladdwyr a gwrychladdwyr yn galluogi amrywiaeth o blanhigion i dyfu ar ymylon caeau, gan gynyddu'r cyflenwadau bwyd. Bydd cynnal llystyfiant o gwmpas llynnoedd a ffosydd yn darparu lleoedd nythu. Melin yr Eithin (Emberiza citrinella) Melyn yr Eithin Gwelwyd gostyngiad o 53% yn y boblogaeth ym Mhrydain rhwng 1970 a 1999. Mae'n nythu ar dir fferm agored gyda gwrychoedd a pherthi; fe'i ceir hefyd ar rhostiroedd a thir comin. Yn y gaeaf maen nhw'n heidio gyda'i gilydd gydag adar eraill sy'n bwyta hadau fel Breision y Gors a Llinosod. Mae adar fel Melin yr Eithin, sy'n bwyta hadau, yn bwydo eu cywion ar bryfed ac infertebratau eraill. Yn yr un modd â llawer o'r rhywogaethau eraill sydd yma, mae defnydd ar bladdwyr yn cael effaith ddifrifol arnynt yn y gwanwyn a'r haf cynnar.
Dewis o ddarluniau botanegol godidog o gasgliadau Amgueddfa Cymru 12 Gorffennaf 2007 Mae darluniau botanegol yn cyfuno gwyddoniaeth a chelfyddyd. Eu bwriad gwreiddiol oedd hybu dealltwriaeth wyddonol ac maent yn cynnwys llawer o luniau eithriadol o hardd. Dewiswyd y lluniau isod o blith dros 7,000 o brintiau a lluniau a gedwir yn Amgueddfa Cymru. Darluniau Botanegol Pawpaw Carica papaya o The fruits and flowers of Java 1863 gan Berthe Hoola Van Nooten. Rhwng canol yr ail ganrif ar bymtheg a chanol y deunawfed ganrif gwelwyd Oes Aur darluniau gwyddonol. Yn yr oes hon o gywreinrwydd, archwilio ac arbrofi, roedd yr artist yn ategu'r broses wyddonol. Georg Dionysius Ehret (1708-1770) oedd un o artistiaid mwyaf talentog y cyfnod hwn. Mae'r ddelwedd hon yn dangos Magnolia o Plantae Selectae Ehret ym 1772. Roedd Magnolias yn ffefryn i Ehret a dywedwyd ei fod yn mynd am dro yn ddyddiol i weld cynnydd y Magnolia grandiflora. Crëwyd cynnwrf gan y lili'r dŵr enfawr hon, Victoria regia, a ailenwyd yn ddiweddarach yn Victoria amazonica , pan gyrhaeddodd Brydain am y tro cyntaf ym 1849. Mae'r lithograff hwn wedi'i gymryd o Victoria regia 1854, llyfr ffolio trawiadol wedi'i gomisiynu yn arbennig i ddathlu blodeuo cyntaf y planhigyn yn Kew. Teithiodd degau o filoedd o bobl i'r gerddi yn arbennig i weld y blodyn yn agor ac yn newid lliw; digwyddodd hyn yn rheolaidd dros gyfnod o wyth awr. Victoria regia, lili'r dŵr a enwyd er anrhydedd y Frenhines Fictoria, ac a ddarganfuwyd yn Ne America ym 1837, blwyddyn ei hesgyniad i'r orsedd. Roedd y dail yn 2 fetr syfrdanol o led. Llwyddodd merch Joseph Paxton, Prif Arddwr Chatsworth, lle blodeuodd y lili'r dŵr cyntaf ym Mhrydain, i sefyll ar un ddeilen heb iddi suddo. Ysbrydolodd strwythur y planhigyn gynllun Joseph Paxton ar gyfer Crystal Palace, a adeiladwyd i gynnal y Great Exhibition yn Hyde Park ym 1851. Daw'r lithograff manwl iawn hwn o'r llyfr ffolio Victoria regia 1854 gan Walter Hood Fitch, ac mae'n darlunio strwythur cywrain gwahanol rannau o'r planhigyn. Tulipa Lutea Lituris Aureis o Hortus Eystettensis (1613) a grëwyd gan Basilius Besler (1561-1629) Yn gynnar yn y 17eg ganrif, daeth teithio a masnach â nifer o blanhigion newydd ac egsotig i Ewrop, a thyfwyd blodau am eu harddwch yn ogystal â'u defnydd ymarferol. Cododd 'Tulipomania' , fel y'i gelwid, o awydd angerddol y cyfoethog i berchnogi'r planhigion prinnaf. Yn yr Iseldiroedd, prynwyd un bwlb tiwlip am 4,600 fflorin, a choets a phâr o geffylau brith. Ym 1665 cyhoeddodd Robert Hooke lyfr chwyldroadol o'r enw Micrographia lle gwelwyd manylion manwl, megis meingefn pigog y ddanhadlen hon, am y tro cyntaf. Hyd at ddatblygiad microsgopeg nid oedd gan bobl wybodaeth am fodolaeth strwythurau cymhleth planhigion. Gyda microsgopau cynyddol soffistigedig, galluogwyd ymchwilio i strwythur celloedd a phlanhigion bychain. Papaya Carica papaya, o Plantae Selectae 1772 gan Georg Dionysius Ehret (1708-1770). Cactws Nosflodeuog Cereus grandiflorus a gomisiynwyd gan Robert John Thornton (1768 - 1837) yn Temple of Flora. Enwyd y planhigyn hwn hefyd yn Gactws y Lleuad ac Ysgallen Gwyr, gan ei fod yn blodeuo gyda'r nos yn unig. Mae'n trigo mewn gwledydd poeth, sych, lle mae peillwyr yn fwy gweithgar gyda'r nos. Dywedir bod y blodau mawr gydag arogl fanila ymysg y blodau harddaf sy'n bod. Mae'r blodau'n pylu ac yn marw cyn y wawr. Cactws Nosflodeuol Cereus grandiflorus, o Plantae Selectae gan G.D. Ehret, 1772. Arum maculatum (Pidyn y Gog) o Flora Londinensis (1777-1787) a gyhoeddwyd gan William Curtis. Roedd Flora Londinensis yn cynnwys yr holl flodau gwyllt a dyfai o fewn deng milltir i Lundain, a oedd bryd hynny wedi'i amgylchynu gan gaeau a thir corsiog heb ei ddraenio. Mae'r darluniau a liwiwyd gyda llaw yn arbennig o gain a manwl, felly mae'n syndod na lwyddodd i ddenu nifer o danysgrifwyr. Ar öl deng mlynedd, roedd yn rhaid i Curtis dderbyn methiant ariannol ac ym 1787, cynhyrchodd y Botanical Magazine llai, sydd yn parhau i gael ei gyhoeddi heddiw, dros 200 mlynedd yn ddiweddarach. Tulipa gesneriana, o Temple of Flora, 1799 a gyhoeddwyd gan Robert Thornton. Tyngodd Thornton y byddai ei lyfr, Temple of Flora y cyhoeddiad botanegol mwyaf godidog erioed. Darluniwyd planhigion egsotig mewn tirweddau dramatig gan artistiaid gorau'r dydd. Arweiniodd costau afradlon cyhoeddi'r llyfr moethus hwn at ddinistr ariannol i Thornton.
