: Hanes Naturiol

Yr ichthyosor cyn gwneud y gwaith arno (1750mm x 720 mm x 70 mm)

Yr ichthyosor ar ôl gwneud gwaith cadwraeth arno yn dangos bod y pen a'r corff yn dod o ddau anifail, a'r esgyll mewn plastr

Cafodd y stori lawer o sylw gan y wasg

Wrth wneud gwaith gwarchod arferol ar gasgliadau ffosilau Adran Ddaeareg Amgueddfa Cymru, penderfynwyd bod angen ychydig bach o waith adfer ar un o'r sbesimenau. Ond trodd y dasg fach yn brosiect cadwraeth mawr a gafodd sylw gan y cyfryngau ym Mhrydain a thramor.

Yr ichthyosor

Ichthyosor yw'r sbesimen dan sylw. Ymlusgiad morol a drigai yn y Cyfnod Mesosöig, 65-200,000,000 o flynyddoedd yn ôl — yr un pryd â'r deinosoriaid — oedd hwn. Mae ichthyosoriaid yn debyg i ddolffiniaid — mae ganddynt lygaid mawr, genau hir, dannedd miniog ac esgyll.

Rhoddwyd y sbesimen hwn i hen Amgueddfa Caerdydd yn y 1880au ac yna daeth yn rhan o gasgliadau'r Amgueddfa Genedlaethol. I ddechrau, gosodwyd ef mewn plastr y tu mewn i ffrâm bren ac yna paentiwyd y plastr a'r sbesimen.

Cafodd y sbesimen ei adfer sawl gwaith yn yr 20fed ganrif, yn cynnwys rhoi plastr newydd ac ailbaentio. Roedd label yn nodi enw'r rhywogaeth sef Ichthyosaurus intermedius, a gasglwyd o Wlad yr Haf, ac roedd yn cynnwys y disgrifiad hwn o'r sgerbwd: 'the greater part of a small individual preserved with but little disturbance of the bones'. Gwelwyd yn ddiweddarach nad oedd hyn yn hollol gywir.

Archwiliwyd y sbesimen yn fanwl a gwelwyd ei fod wedi'i ddifrodi'n ddrwg, â chraciau trwyddo. Roedd y plastr a'r ffrâm bren mewn cyflwr gwael ac felly penderfynwyd tynnu'r plastr a'r paent er mwyn mynd yn ôl at y sgerbwd a'r graig wreiddiol. Nid ar chwarae bach y gwnaed y penderfyniad hwn oherwydd roeddem yn gwybod y byddai'r sbesimen yn edrych yn hollol wahanol wedyn.

Datgelu'r sbesimen

Ar ôl tynnu'r paent, gwelwyd bod pennau coll yr asennau wedi'u mowldio mewn plastr ac yna'u paentio fel gweddill y sbesimen, gan roi'r argraff gamarweiniol bod yno esgyrn.

Wrth astudio lluniau pelydr-X o'r sbesimen, gwelwyd anghysondeb mewn un rhan o feingefn y ffosil; roedd cysgod tywyll o gwmpas yr esgyrn. Pan dynnwyd y paent o'r rhan hon, daeth yn amlwg bod sianel wedi'i cherfio yn y graig a bod esgyrn rhydd unigol wedi'u gosod ynddi â phlastr.

O dan y paent, gwelwyd bod esgyrn yr un asgell flaen a oedd wedi'i chadw wedi'u gosod mewn plastr hefyd. Mae'r tyllau a welir yn y graig o'i gwmpas yn awgrymu o ble y cymerwyd yr esgyrn cyn eu symud, ond mae'n bosib bod rhai esgyrn wedi'u cymryd o sbesimenau eraill.

Cafwyd y syndod mwyaf pan dynnwyd y paent o'r rhan o gwmpas yr ên; roedd o liw a math hollol wahanol i weddill y sgerbwd. Yn ogystal â bod y sbesimen yn cynnwys o leiaf ddau greadur, dangosodd gwaith astudio pellach bod y pen a'r corff yn dod o ddwy rywogaeth hollol wahanol o ichthyosor! Roedd cadwraethwyr Oes Fictoria wedi gwneud cryn dipyn o waith newid ar y sbesimen hwn.

Ail arddangos y ffosil ar ôl gwneud gwaith cadwraeth arno

Er bod y sbesimen yn cynnwys dwy rywogaeth wahanol, penderfynwyd cadw'r pen a'r corff gyda'i gilydd yn unol â'r bwriad gwreiddiol. Gadawyd y plastr o gwmpas yr asgell a rhan o'r asennau a wnaed o blastr fel yr oeddent hefyd. Adeiladwyd system gynnal newydd ysgafn. Yn hytrach na'i arddangos fel dim ond sbesimen mewn amgueddfa, bydd yr ichthyosor hwn yn cael ei ddefnyddio i dynnu sylw at y technegau a ddefnyddiwyd gan rai pobl yn Oes Fictoria i 'adfer', arddangos a chyflwyno sbesimenau o ffosilau a sut y bu i waith gwarchod manwl heddiw ddatgelu'r gwir y tu ôl i'r sbesimen.

Dechreuodd y cyfryngau ymddiddori yn y mater pan gyhoeddodd yr Amgueddfa sgwrs gyhoeddus ar waith gwarchod y sbesimen. O ganlyniad i hyn, cafodd y stori sylw yn y wasg ym Mhrydain a thramor ac ar y teledu, y radio a'r rhyngrwyd, yn cynnwys cyfweliad byw ar ABC Radio yn Awstralia!

Llun o Friallen Fair sawrus o De Historia Stirpium gan Fuchs

Rhan o lysieulyfr Almaenig cynnar ac arno nodiadau Cymraeg a Saesneg, a fu unwaith ym meddiant Morris Owen

Ceir nifer o lyfrau o'r cyfnod cyn 1701 yn Llyfrgell Amgueddfa Cymru, yn cynnwys dau incwnabwlwm (llyfrau a argraffwyd cyn 1501) o waith Pliny ar fyd natur sy'n dyddio o 1481 a 1487.

Mae'r casgliad yn cynnwys nifer o 'lysieulyfrau' o'r 16eg a'r 17eg ganrif. Ymhlith y rhain, ceir enghreifftiau o weithiau tri dyn a ddisgrifiwyd fel tadau Almaenig botaneg, sef Hieronymous Bock (1498-1554), Otto Brunfels (1489-1534) a Leonhard Fuchs (1501-1566).

Llysieulyfrau

Mae llysieulyfrau argraffedig yn rhoi manylion planhigion ac yn nodi pa salwch y gallai pob un ohonynt ei wella. Yr hyn a wnaeth waith y tri dyn hyn yn arbennig yw bod llawer o'r disgrifiadau a'r darluniau o'r blodau yn eu llyfrau wedi'u seilio, ar y cyfan, ar y blodau eu hunain yn y maes yn hytrach na'u bod wedi'u copïo o waith awduron eraill.

Hieronymous Bock (1498-1554)

Gan nad oedd lluniau yn llysieulyfr Bock ym 1539, bu'n rhaid iddo roi disgrifiadau manwl a chywir. Mae gan yr Amgueddfa argraffiad diweddarach, darluniedig, a gyhoeddwyd ym 1552. Er bod y tudalennau cyntaf ar goll, mae prif gorff y testun yn gyflawn a cheir ynddo ddarluniau cywrain wedi'u lliwio â llaw.

Dim ond y planhigion eu hunan a ddangosir yn y rhan fwyaf o'r torluniau pren ond, weithiau, dangosir adar a phobl, er enghraifft yn y darlun amrwd braidd o effeithiau bwyta ffigysen!

Otto Brunfels (1489-1534)

Ail gyfrol Herbarum Vivae Eicones (1531) yw'r gwaith gan Otto Brunfels sydd yn y Llyfrgell. Ystyr y teitl yw 'lluniau byw o blanhigion' ac roedd yr awdur yn un o'r bobl gyntaf i droi at fyd natur ei hunan wrth dynnu lluniau ar gyfer llyfr.

Leonhard Fuchs (1501-1566)

Ceir dau lyfr gan Fuchs yn y Llyfrgell, sef De Historia Stirpium (1542) a Plantarum Effigies (1549). Er mai dim ond rhai o'r disgrifiadau o blanhigion a ysgrifennwyd gan Fuchs a bod y rhan fwyaf wedi'u cymryd o lyfrau eraill, ansawdd y lluniau sy'n gwneud y llysieulyfr hwn yn un o lyfrau pwysicaf yr 16eg ganrif.

Fersiwn poced o gyfrol 1542, i'w defnyddio yn y maes, yw'r Plantarum Effigies; ychydig iawn o ysgrifen sydd ynddo, ar wahân i fynegai i'r planhigion a ddarluniwyd. Gyda phob torlun pren, rhoddir enw'r planhigyn mewn tair neu fwy o ieithoedd — pump fel rheol (Groeg, Lladin, Ffrangeg, Eidaleg ac Almaeneg).

Ceir llysieulyfrau pwysig eraill o'r un cyfnod yn Llyfrgell Amgeddfa Cymru hefyd, yn arbennig weithiau Rembert Dodoens (1516-1585) a John Gerard (1545-1612).

Rembert Dodoens (1516-8155)

Cyhoeddwyd llysieulyfr Dodoens mewn Fflemeg ym 1554. Gan yr Amgueddfa y mae'r argraffiad Saesneg cyntaf, a gyhoeddwyd ym 1578. Fe'i cyfieithwyd gan Henry Lyte ac mae'n cynnwys defnydd newydd a anfonodd Dodoens ei hunan at Lyte i'w gynnwys yn yr argraffiad newydd.

John Gerard (1545-1612)

The Herball gan Gerard (1597) yw un o'r llysieulyfrau pwysicaf a ysgrifennwyd yn Saesneg. Roedd Gerard yn brif arddwr mewn sawl lle yn ardal Llundain ac roedd hefyd yn gyfrifol am erddi William Cecil, Arglwydd Burghley, Ysgrifennydd Gwladol ac Arglwydd Drysorydd Elisabeth l. I Cecil y cyflwynodd Gerard y gwaith pwysig hwn.

Mae gan y Llyfrgell gopi o argraffiad 1633 a'r gwaith gwreiddiol hefyd.

Ymhlith y llysieulyfrau eraill yng nghasgliadau'r Llyfrgell mae enghraifft Almaenig anghyflawn o hanner cyntaf yr 16ed ganrif. Bu unwaith ym meddiant dyn o'r enw Morris Owen o Sir Gaernarfon a ysgrifennodd mewn inc, tua 1767, enwau Cymraeg y gwahanol blanhigion; rhoddir yr enwau Saesneg hefyd gan amlaf.

Mae cryn ddiddordeb yn y llyfr hwn, a'r llysieulyfrau eraill, hyd heddiw, yn enwedig gan bobl sy'n astudio hanes botaneg a fferylliaeth yn ogystal â chan bobl sy'n ymddiddori yn hanes y llyfr argraffedig.

Maria Sibylla Merian
'Raupenbucher' (Book of Caterpillars)

- 1679
Cerasus Major

Elizabeth Blackwell

'The Curious Herbal' 1737-39
Prunus Amygdalus

Boneddiges Arabella Roupell
Protea

Berthe Hoola van Nooten
Carica Papaya

Miss Sarah Anne Drake
Crateagus Macrantha

Jane Webb Loudon
Romulea

Mae casgliad yr Amgueddfa o ddarluniau botanegol yn cynnwys dros 9,000 o brintiadau a lluniau. Mae straeon difyr a dewr y tu ôl i lawer o'r lluniau yn y casgliad, yn enwedig straeon yr arlunwyr benywaidd a oedd yn chwarae rhan yn y darganfyddiadau gwyddonol.

Bu tuedd i anwybyddu arlunwyr botanegol benywaidd a'u gwthio i gyrion byd gwyddonol ac academaidd llysieueg. Roedd hyn yn tanseilio'u camp a'u cyfraniad i wyddor a chelfyddyd darlunio botanegol.

Rhan merched yn darlunio planhigion

Barn rhai oedd mai ffordd barchus i foneddigesau basio'r amser, gan wneud tipyn bach o baentio cyn te, oedd darlunio botanegol! Roedd hyn yn wir yn achos rhai merched ond nid pawb ohonynt. Enillodd nifer o ferched penderfynol ac annibynnol eu plwyf fel darlunwyr botanegol crefftus a dawnus.

Yr 17eg ganrif

Maria Sibylla Merian (1647-1717) oedd un o arlunwyr botanegol gorau ei chyfnod.

Bu gan Maria ddiddordeb mewn trychfilod a lindysod a'r planhigion oedd yn fwyd iddynt er pan oedd yn ifanc. Credir bod gan ei hewythr ffatri sidan a bod hyn wedi arwain at ei diddordeb hi yng nghylch bywyd y pryf sidan.

Ym 1679, cyhoeddwyd y gyntaf o'i thair cyfrol ar bryfetach Ewrop, wedi'u darlunio â'i hysgythriadau hi ei hunan. Roedd ei lluniau gofalus a manwl o bryfetach a'r planhigion yr oeddent yn byw arnynt yn gynsail ar gyfer llenyddiaeth wyddonol wedi hynny.

Ar ôl bod yn briod am 17 flynedd, gadawodd Maria ei gŵr ac ymuno â sect ddethol o'r enw'r Labadistiaid mewn castell yn yr Iseldiroedd. Ym 1698, gwerthodd Maria ei chasgliad i dalu am daith i astudio a disgrifio pryfetach yn eu cynefin.

Am ddwy flynedd, treuliodd ei holl amser yn chwilio am blanhigion a phryfetach newydd ac yn eu darlunio. Yn y pen draw, dychwelodd i Ewrop oherwydd afiechyd ac roedd yn gweithio ar nifer o luniau pan fu farw o strôc yn 70 oed.

Y 18fed ganrif

Anfonwyd gŵr Elizabeth Blackwell (1700-1758) i garchar dyledwyr am ddwy flynedd ar ôl iddo agor siop brintiau yn Llundain heb y brentisiaeth angenrheidiol.

Roedd yn rhaid i Elizabeth feddwl am ffordd o'u harbed rhag eu trafferethion ariannol a, gan ei bod yn arlunydd dawnus, cafodd ei hannog gan Syr Hans Sloane, Llywydd y Gymdeithas Frenhinol, i lunio llysieulyfr awdurdodol o blanhigion meddyginiaethol.

Cychwynnodd Elizabeth ar y dasg fawr hon gan ysgythru ei lluniau ei hunan ar blatiau copr a lliwio'r printiau â llaw.

Roedd hon yn dasg enfawr a theitl y gwaith gorffenedig oedd A Curious Herbal. Cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf, a oedd yn cynnwys 500 o blatiau, ym 1738.

Er nad yw safon ei darluniau yn eithriadol, roedd hwn yn gofnod ardderchog yn ei gyfnod ac roedd yn gymaint o lwyddiant am iddo lenwi bwlch ym maes adnabod planhigion.

Y 19eg ganrif

Roedd Oes Fictoria yn gyfnod o ddatblygiadau mawr. Wrth i'r Ymerodraeth Brydeinig ehangu, roedd llawer o blanhigion newydd ac egsotig yn cael eu hanfon i Brydain.

Yn aml, roedd gwragedd bonheddig yn cyhoeddi llyfrau'n ddi-enw gan ei fod yn cael ei ystyried yn beth coman i gysylltu enw menyw â menter fasnachol.

Engraifft dda o hyn yw llyfr o'r enw Specimens of the Flora of South Africa by a Lady (1849). Roedd y 'Foneddiges' hon yn ymweld â De Affrica gyda'i gŵr ac, er mwyn pasio'r amser, bu'n paentio lluniau o blanhigion egsotig yr ardal. Cyhoeddodd y gyfrol yn ddi-enw ond, maes o law, daeth yn hysbys mai Lady Arabella Roupell oedd yr awdur.

Bu farw gŵr Berthe Hoola van Nooten (yn ei bri tua diwedd y 1800au) pan oeddent yn teithio yn Java, a gadawyd hi i fagu dwy ferch ar ei phen ei hunan. A hithau mewn angen mawr, cyhoeddodd The fruits and flowers of Java (1863), sy'n cynnwys darluniau lliwgar a chryf.

Yn unol â thraddodiadau cymdeithasol yr oes, ysgrifennodd Berthe ryw fath o ymddiheuriad yn y cyflwyniad i'r llyfr yn esbonio ei bod wedi'i gorfodi i ddefnyddio'i doniau fel arlunydd botanegol i'w chadw rhag tlodi ac fel encilfa yn ei galar.

Mae hyn yn rhoi syniad da i ni o ddisgwyliadau a statws merched yn y 19eg ganrif.

Daeth Miss Sarah Anne Drake (1803-1857) yn arlunydd botanegol o fri a chynhyrchodd lawer iawn o waith. Arbenigau mewn tegeirianau a chyfrannodd blatiau eithriadol at yr Orchidaceae of Mexico and Guatemala gan Bateman — un o'r llyfrau enwocaf a gyhoeddwyd erioed am degeirianau.
Efallai mai ei chynnyrch gorau oedd y 1,100 o blatiau ardderchog a luniodd ar gyfer y Botanical Register gan Sydenham Edwards. Enwyd y tegeirian 'Drakea' o Awstralia ar ei hôl.

Gadawyd Jane Webb Loudon (1807—1858) yn amddifad yn 17 oed. Ysgrifennodd nofel wedi'i gosod yn yr 21ain ganrif o'r enw The Mummy i'w chynnal ei hunan.

Daeth y nofel i sylw John Loudon, tirluniwr uchel ei barch, ac fe gyfarfu'r ddau a phriodi maes o law. Credai Jane fod llawer o lyfrau garddio ei gŵr yn rhy dechnegol ac felly ysgrifennodd Instructions in Gardening for Ladies (1840) mewn iaith glir a syml. Roedd y llyfr yn eithriadol o boblogaidd a gwerthwyd dros 20,000 o gopïau ohono.
Aeth Jane ymlaen i ysgrifennu The Ladies Flower-Garden ym 1840 a Botany for Ladies ym 1842.

Gwaith pwysicaf Anna Maria Hussey (1805—1877) oedd Illustrations of British Mycology, a gyhoeddwyd ym 1847-9 mewn dwy gyfrol. Mae'r llyfr yn cynnwys cyfres o blatiau lliw, gwybodaeth fiolegol a sylwadau cyffredinol sy'n cyfuno gwyddoniaeth, anectodau a chyfeiriadau llenyddol.
Cafodd y goden fwg Husseia ei henwi ar ei hôl.

Drysfa Fieri — botanegwyr yn didoli'r casgliad yn ystod yr ad-drefnu.

Sbesimenau o fieri wedi'u gosod ar hyd Prif Neuadd Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

Mae'r casgliad o fieri a gedwir yn Amgueddfa Cymru'n cael ei gydnabod fel adnodd cyfeirio gwyddonol o bwys ar gyfer y gwaith o astudio ac enwi planhigion ym mhedwar ban byd.

Mae'r casgliad Mieri, Mwyar neu Rubus yn llysieufa'r Amgueddfa yn un o brif gasgliadau cyfeirio Prydain ar gyfer enwi planhigion. Yn y casgliad, ceir 15,000 o sbesimenau, yn cynnwys pob un o'r 325 o rywogaethau y gwyddom amdanynt ym Mhrydain ac Iwerddon. Gan fod gwaith dosbarthu mieri'n cael ei adolygu'n barhaus, mae'n hollbwysig bod y casgliad hwn yn cael ei reoli, ei warchod a'i ddefnyddio.

Mae'n anodd gwahaniaethu rhwng gwahanol fathau o fieri gan eu bod yn aml yn debyg iawn i'w gilydd a bod llwyni o wahanol rywogathau'n aml yn gwau trwy'i gilydd gan ei gwneud yn anodd casglu un rywogaeth. Gan fod cynifer o rywogaethau o fieri ym Mhrydain, mae llawer o sbesimenau yn y casgliad yn dal heb eu henwi.

Pan ddarganfyddir math newydd, gelwir y sbesimen a ddefnyddir i adnabod y rhywogaeth y mae'n perthyn iddi yn deipsbesimen. Mae teipsbesimenau yn bwysig iawn er mwyn datrys problemau wrth adnabod rhywogaethau ac mae teipsbesimenau o 100 o rywogaethau o leiaf yng nghasgliad yr amgueddfa.,/p>

Mae elfen hanesyddol bwysig i'r casgliad gan ei fod yn cynnwys casgliadau personol nifer o gasglwyr o bwys o ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau'r 20fed.

Mae sbesimenau Ewropeaidd yn werthfawr hefyd a, thrwy'r rhain, canfuwyd bod nifer o rywogaethau o fieri o Ffrainc a'r Almaen ym Mhrydain ond eu bod heb eu canfod tan yn ddiweddar. Gobeithio y gellir defnyddio'r sbesimenau Ewropeaidd i gysylltu rhai o'r sbesimenau yn y llysieufa sydd heb eu henwi i'r rhywogaethau cyfandirol.

Y Fritheg Gyffredin (Fritillaria meleagris) gan E.F. Crowley

Briallu (Primula vulgaris) gan E.F. Crowley

Roedd botaneg yn weithgaredd poblogaidd a ffasiynol ym Mhrydain yn y 18fed a'r 19eg ganrif. Roedd yn beth diogel i ferched dosbarth canol ei wneud i basio'r amser a'r farn oedd ei fod yn dysgu gwersi moesol a chrefyddol ac yn cadw'r merched rhag segurdod.

Ym mis Ebrill 1927, ddau fis ar ôl i'r Brenin Siôr V agor Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn swyddogol, ysgrifennodd Miss Gwendolen Crowley o Eastbourne at Geidwad Botaneg yr amgueddfa newydd yn cynnig casgliad o 200 y luniau botanegol dyfrlliw.

Yn ogystal â lluniau gan Miss Crowley, roedd rhai tebyg gan ei mam, Mrs Curtis Crowley, ei chwaer, Marion, a modryb iddi, Mrs E.F. Crowley, a oedd yn golygu bod cyfanswm o 367 o luniau dyfrlliw wedi'u rhoi i'r Amgueddfa newydd.

Rai blynyddoedd cyn hynny, roedd Gwendolen a Marion wedi cychwyn Clwb Paentio Botanegol gyda'r nod o ddarlunio cynifer ag oedd modd o flodau gwyllt a'r casgliad hwn oedd canlyniad y symudiad hwnnw.

Mae arysgrif ar gefn un o luniau Marion o Glychau Dulas Tuswog (Muscari comosum) yn dweud,

"Known also as Tassel-Hyacinth. See Curtis's Botanical Magazine."

Cyfeirad yw hwn at William Curtis (1746-1799), a oedd yn dysgu yn y Chelsea Physic Garden yn Llundain. Curtis a ysgrifennodd un o flodeulyfrau darluniedig cyntaf Lloegr, Flora Londinensis (1775-87) sy'n cynnwys yr holl flodau gwyllt oedd yn tyfu o fewn cylch o ddeng milltir i Lundain.

Mae gwaith yr Amgueddfa yn cynnwys cynnal a gwarchod y lluniau bregus hyn. Cafodd y lluniau i gyd eu glanhau â dilwyr feinyl a'u cadw mewn amlenni polyester rhag iddynt gael eu rhwbio a rhag i asid gael ei drosglwyddo iddynt, cyn eu symud i flychau archifau a gynlluniwyd yn arbennig i gadw defnyddiau bregus. Lluniau dyfrlliw gwreiddiol ydynt i gyd, yn mesur tua 25cm wrth 18cm.