: Cloddio a Darganfod

Gleindorch Pen-y-bonc (Ynys Môn). Llun © Ymddiriedolwyr yr Amgueddfa Brydeinig.

Sero-radiograff o leindorch Pen-y-bonc. Llun © Ymddiriedolwyr yr Amgueddfa Brydeinig.

Gleindorch fuchudd East Kinwhirrie, Angus (yr Alban). Llun: Helen Jackson ar gyfer Amgueddfeydd Cenedlaethol yr Alban.

Lwnwla aur o Swydd Kerry, Iwerddon. Llun © Ymddiriedolwyr yr Amgueddfa Brydeinig.

Fel y gwyddom, roedd gan y Frenhines Fictoria gryn ddiddordeb mewn gemwaith muchudd (jet), ond mae hanes y defnydd a wnaed o'r garreg led-werthfawr hon yn hwy o lawer, fel y tystia gleindorch 4,000 o flynyddoedd oed o Ynys Môn.

Yn 1828 cafwyd hyd i fedd naddedig mewn craig ym Mhen-y-bonc, 3km (1.8 milltir) i'r gorllewin o Gaergybi, ym Môn. Gwaetha'r modd, anghyflawn yw cofnodion y darganfyddiad hwn ond roedd y bedd, yn ôl pob tebyg, tua 4,000 o flynyddoedd oed ac mae ymhlith y cyfoethocaf i ddod i'r amlwg hyd yma ym Môn.

Awgryma'r ffaith fod y torwyr beddau wedi mynd i'r drafferth o dorri'r bedd yn y graig mai person pwysig oedd yr ymadawedig. Ar ben hynny, yn ôl y sôn, cafwyd hyd i ddau freichdlws metel a chasgliad o leiniau du, gleiniau gwahanu a botymau yn y bedd. Mae'r Gleindorch fuchudd East Kinwhirrie, Angus (dangoswyd yn y llun) yn dangos yr enghraifft hon siâp gleindorch glain gwahanu cyflawn, ac mae'n dangos sut yr addurnwyd rhai o'r enghreifftiau gorau.

Gwaetha'r modd, collwyd y breichdlysau a rhai o'r gleiniau, yn ôl pob tebyg, yn fuan wedi'r darganfyddiad ond mae'r darnau sydd wedi goroesi wedi'u cadw bellach yng nghasgliadau'r Amgueddfa Brydeinig. Mae'r darnau hyn yn perthyn i leindorch o leiniau a gleiniau gwahanu ar ffurf cilgant. Fel rheol, ceir hyd i wrthrychau fel y rhain yn gysylltiedig â chladdfeydd merched.

Gwnaed y rhan fwyaf o leiniau a gleiniau gwahanu gleindorch Pen-y-bonc o lo cannwyl neu lignit (dau ddeunydd tebyg i lo sydd i'w canfod ledled Cymru). Fodd bynnag, gwnaed un glain ac un o'r botymau sydd wedi goroesi o fuchudd, deunydd sydd i'w gael yn Whitby (gogledd Swydd Efrog), 300km (186 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o Fôn.

Pren ffosiledig ysgafn a meddal yw muchudd a ymffurfiodd o goed a dyfai 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn ystod y cyfnod Jwrasig. Fe'i ceir mewn rhai rhannau o Ewrop yn unig a ddioddefodd amodau daearegol arbennig. Y modd yr ymffurfiodd sy'n ei wneud yn wahanol i ddeunyddiau tebyg, fel lignit.

Dim ond rhannau o'r leindorch sydd wedi goroesi. Mae'n bosibl mai'r darnau yma yn unig a gladdwyd gan fod y gleindorchau muchudd a ddarganfyddir o'r Oes Efydd yn aml yn anghyflawn. Ar y llaw arall, efallai y gwnaed rhannau o'r leindorch o ddefnyddiau sydd wedi pydru ers hynny, neu y collwyd rhai darnau pan gafodd y gwrthrych ei gloddio.

Roedd cynhyrchu gleindorchau muchudd yn waith medrus. Câi edefynnau niferus y leindorch eu crogi drwy ddefnyddio gleiniau gwahanu y gwthiwyd y llinynnau trwy'r tyllau a duriwyd ynddynt. Mae'n debyg y gwnaed y gwaith manwl hyn drwy ddefnyddio dril bwa a darn o weiar efydd. Yn achos gleindorch Pen-y-bonc, cafodd rhai o'r tyllau eu turio ar eu hyd drwy'r gleiniau gwahanu. Ond er mwyn cynyddu nifer yr edefynnau ar un ochr i'r glain gwahanu, turiwyd tyllau drwy un pen er mwyn ei gwneud hi'n bosibl clymu llinynnau newydd i mewn.

Yn wahanol i nifer o emau, mae'n gynnes o'i gyffwrdd ac yn gymharol rwydd i'w weithio; yn ogystal, mae modd caboli muchudd yn loyw lân. Heddiw, mae'n ymdebygu i blastig sgleiniog ond yn ystod yr Oes Efydd mae'n siŵr y byddai arno olwg dieithr ac anarferol. Ar ben hynny, mae gan fuchudd briodoleddau electrostatig anarferol (pan gaiff ei rwbio mae'n atynnu gwallt a deunyddiau ysgafn eraill) a fyddai'n cael ei ystyried yn hudol, o bosibl, yn ystod y cyfnod cynhanesyddol ym Mhrydain.

Roedd y darnau o fuchudd yng ngleindorch Pen-y-bonc wedi'u treulio'n arw sy'n awgrymu eu bod yn eitemau a drysorwyd ac a gadwyd am flynyddoedd lawer. Ond roedd llai o ôl traul ar y rhannau hynny o'r leindorch a wnaed o ddeunyddiau lleol, sy'n awgrymu eu bod yn amnewidion mwy diweddar a gafodd eu gosod yn y leindorch er mwyn estyn oes trysor teuluol.

Roedd gwrthrychau a wnaed o fuchudd yn boblogaidd ledled Prydain yn ystod yr Oes Efydd Cynnar (2300-1500CC), ond wedi'r cyfnod hwn dirywiodd y defnydd ohono.

Mae'n eironig meddwl, tua'r adeg y darganfuwyd gleindorch fuchudd Pen-y-bonc yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd diwydiant muchudd Whitby ar drothwy adfywiad, diolch i raddau helaeth i obsesiwn y Frenhines Fictoria â galarwisgoedd du yn dilyn marwolaeth y Tywysog Albert.

Lwnwla Aur

Mae lwnwlâu aur hefyd yn dyddio o'r Oes Efydd Cynnar ac yn aml caent eu harddurno mewn modd tebyg i leindorchau muchudd. Fodd bynnag, fel rheol ceir hyd i leindorchau muchudd mewn claddfeydd ond ni cheir hyd i lwnwlâu gyda'r meirw. Efallai fod muchudd yn awgrymu marwolaeth a bod aur yn cynrychioli bywyd ym meddyliau pobl 4,000 o flynyddoedd yn ôl.

Darllen Cefndir

'The Welsh 'jet set' in prehistory' gan Alison Sheridan a Mary Davis. Yn Prehistoric ritual and religion gan Alex Gibson a Derek Simpson, tt148-62. Sutton Publishing (1998).

'Investigating jet and jet-like artefacts from prehistoric Scotland: the National Museums of Scotland project' gan Alison Sheridan a Mary Davis. Yn Antiquity (2002), cyf. 26, tt812-25. 

Lwnwla Llanllyfni. Mae'n pwyso 185.4g (6.5 owns) ac yn mesur 24cm (9.5 modfedd) ar ei draws. Yn ôl pob tebyg crëwyd yr addurn hwn ar lun cilgant gan grefftwr a'i morthwyliodd yn fedrus o un ingot ar ffurf rhoden. Yna, ychwanegwyd yr addurniadau cymhleth o linellau igam-ogam, llinellau a dotiau drwy ddefnyddio offeryn pigfain a phwnsh copor neu efydd. Mae'r cynlluniau hyn yn debyg iawn i'r rhai a ddefnyddiwyd i addurno crochenwaith a gynhyrchwyd yn ystod y cyfnod hwn.

Adluniad o ferch yn gwisgo lwnwla aur o Lanllyfni, ( tua'r flwyddyn 2000CC).
Aur oedd un o'r metelau cyntaf i gael ei ddefnyddio yng Nghymru, ynghyd â chopr ac aloeon megis efydd. Mae defnyddio aur ar gyfer gemwaith ac addurniadau wedi bod yn thema gyson ers y cyfnodau cynnar.

Y gwrthrych trawiadol hwn yw un o'r arteffactau aur cynharaf i'w ddarganfod yng Nghymru ac mae'n dyddio o ddechrau'r Oes Efydd (2400-2000CC).

Fe'i darganfuwyd tua 1869 ar dir fferm Llecheiddior-uchaf, ger Dolbenmaen, ychydig filltiroedd o Lanllyfni (Gwynedd). Sylwodd gwas ffarm oedd allan yn saethu ar yr hyn a dybiai oedd deilen lawryf, felen yn gwthio allan o'r mawn. Gan nad oedd yn rhy siŵr ai dyna a welodd, dychwelodd i'r safle yn ddiweddarach, gan ddatgladdu'r gwrthrych aur hwn ar lun cilgant.

Oherwydd ei ffurf gilgantaidd fe'u gelwir yn lwnwla (Yn Lladin, luna = lleuad). Cafwyd hyd i wrthrychau tebyg i hwn yn yr Alban, Cernyw, gogledd-orllewin Ffrainc, ac Iwerddon lle y daethpwyd o hyd i oddeutu 90 o enghreifftiau.

Fel rheol, ceir hyd i lwnwlâu mewn mannau anghysbell, ymhell o aneddiadau hynafol, ac yn fynych fe'u darganfyddir yn ddamweiniol, megis yr enghraifft o Lanllyfni.

Yn ôl un awgrym, y bwriad oedd eu gwisgo fel dwyfronegau, ond mae'r ffaith nad oes ôl traul ar yr aur yn awgrymu na chawsant eu defnyddio fawr ddim. Mae'n bosibl eu bod yn symbol offeiriad neu'n wrthrychau a gâi eu defnyddio yn ystod defodau cymuned.

Mae'n bosibl y gwnaed lwnwla Llanllyfni o aur o Gymru, o faes aur Dolgellau, er enghraifft, neu o Ddolaucothi i'r gogledd-orllewin o Lanymddyfri, ond mae rhai'n amau ei fod yn un o'r defnyddiau crai a gâi ei fasnachu a'i fewnforio o Iwerddon.

Darllen Cefndir

'Bronze Age gold in Britain' gan J. P. Northover. Yn Prehistoric gold in Europe gan G. Morteani a J. P. Northover. Cyhoeddwyd gan Kluwer (1993).

Bronze Age goldwork of the British Isles gan J. J. Taylor. Gwasg Prifysgol Caergrawnt (1980).

'Objects mostly of prehistoric date discovered near Beddgelert and near Brynkir station' gan W. J. Hemp. Yn Proceedings of the Society of Antiquaries of London, ail gyfres, cyf. 1, tt166-83 (1918).

Ddechrau'r ugeinfed ganrif sefydlodd llywydd Amgueddfa Cymru, yr Arglwydd Howard de Walden, gasgliad rhyfeddol o hen arfau ac arfwisgoedd Ewropeaidd. Roedd y casgliad yn cynnwys nifer o ddarnau clasurol - helmedau, cleddyfau, blaenau gwaywffyn, gwregysau ac arfwisgoedd. Credwyd mai darnau Ewropeaidd a Rhufeinig oeddynt yn bennaf - nes i waith yn Amgueddfa Cymru ddatgelu i'r gwrthwyneb...

Y casgliad yn dod i Amgueddfa Cymru

Portread o'r Arglwydd Howard de Walden (1880-1946)

'Helmed' efydd Etrwsgaidd wedi'i addurno ag aur yn dangos hanner y patina ffug wedi'i dynnu

Pelydr-X o'r helmed

Ym 1945, benthycodd yr Arglwydd Howard 79 'gwrthrych efydd hynafol' i'r Amgueddfa. Ar ôl ei farwolaeth ym 1946, penderfynodd ei fab gyflwyno gweddill yr eitemau i ni.

Ym 1990 datgelodd gwaith ymchwil gan ysgolhaig o Rwsia bod rhai o'r eitemau o'r casgliad wedi'u gwneud mewn gweithdy gemydd yn Odessa, de Rwsia, rhwng 1890 a 1910. Mae gwaith ymchwil pellach wedi dangos bod rhai o'r gwrthrychau'n gwbl ddilys, tra bod eraill yn dangos olion ymdrechion i'w 'gwella', neu wedi cael eu gwneud yn ddiweddarach o ddarnau metel hynafol a drawsffurfiwyd yn ffurfiau clasurol.

Gan fod galw mawr am hynafiaethau clasurol yn y cyfnod hwn, peth digon cyffredin oedd cynhyrchu gwrthrych o ddarnau hynafol o nifer o ffynonellau, neu, mewn geiriau eraill, i greu pastiche (gwaith celf sy'n efelychu arddull darn cynharach). Ceir nifer o ffugweithiau hefyd, lle defnyddiwyd y metel anghywir ar gyfer oedran y gwrthrych. Roedd Arglwydd Howard de Walden yn ymwybodol iawn o hyn, ac wrth drefnu'r benthyciad i'r Amgueddfa ysgrifennodd 'efallai na fyddwch am dderbyn rhai o'r darnau rhai na ellid bod yn sicr ynglŷn â'u dilysrwydd'.

'Helmed' efydd

Archwiliodd staff cadwraeth yr Amgueddfa un o'r gwrthrychau hyn, sef helmed efydd wedi'i addurno ag aur a ymddangosai ei fod yn dyddio o'r 3edd ganrif CC. Defnyddiwyd pelydr-X i ddatgelu cyflwr y metel, lefel y cyrydu, ac adeiladwaith yr helmed. Fodd bynnag, datgelwyd llawer mwy na'r disgwyl pan sylwyd ar linellau sodro trwchus. Roedd yr helmed wedi cael ei atgyweirio'n gymharol ddiweddar; roedd y craciau wedi cael eu sodro a'r tyllau wedi cael eu hatgyweirio gan ddefnyddio darnau bach o fetel. Gosodwyd patina (y llewyrch sy'n datblygu ar hen wrthrychau o ganlyniad i'w defnyddio) ffug sy'n edrych fel efydd sydd wedi cyrydu, ar ei ben.

Dangosodd dadansoddiad o'r metel bod yr helmed efydd, a'r darnau metel a ddefnyddiwyd i atgyweirio'r tyllau, yn hynafol. Serch hynny, gwelwyd arwyddion bod yr aur yn fodern.

Atgyweiriwyd ac addurnwyd yr helmed ag aur er mwyn cynyddu ei werth a'i wneud yn fwy deniadol i gasglwyr. Mae'n debyg i'r gwaith gael ei gwblhau ar droad yr 20fed ganrif.

A ddylid tynnu neu gadw'r gwaith atgyweirio modern?

Yn y diwedd, penderfynwyd tynnu hanner y patina ffug er mwyn dangos y gwaith atgyweirio o dan yr wyneb. Teimlwyd bod y newidiadau'n rhan o hanes y gwrthrych, a fyddai'n bwrw goleuni ar y technegau a ddefnyddiwyd yn y cyfnod pan gasglwyd yr helmed.

Mae'r astudiaeth o'r casgliad pwysig hwn yn bwrw goleuni ar dechnoleg hynafol yr arfau a'r arfwisg glasurol, a natur y farchnad hynafiaethau ganrif yn ôl.

Plasdy Tre-gwynt, Medi 1996: creu'r cwrt tennis.

Celc darnau arian Tre-gwynt: detholiad o'r darnau arian a ddarganfuwyd.

Darn arian Albanaidd Cleddyf-a-Theyrnwialen Iago VI, 1602. Dyfarnwyd yr arian y bu Iago yn gyfrifol am ei ddwyn i'r de yn 1603, pan gafodd ei goroni'n Frenin Lloegr, yn arian cyfreithlon yn Lloegr a Chymru.

Darn arian punt a wnaed o aur: darn ugain swllt y Brenin Siarl I (1625-49).

Hanner coron arian (2s 6d [12½c]) Siarl I, 1642. Fe'i bathwyd mewn bathdy argyfwng yn Amwythig ar ddechrau'r Rhyfel Cartref; hanner coron oedd cyflog diwrnod marchfilwr. Ar y cefn, mae'r Brenin yn addo ymladd dros Gyfreithiau Lloegr, y ffydd Brotestannaidd a Rhyddid y Senedd. O amgylch yr ymyl ceir yr arysgrif ganlynol: 'Let God arise, let his enemies be scattered!'

Plasty Tre-gwynt, Abergwaun, Sir Benfro

Bob blwyddyn mae Amgueddfa Cymru'n derbyn ceiniogau a thocynnau a ddarganfuwyd ar hap, ond o bryd i'w gilydd daw rhywbeth mwy syfrdanol i'r golwg. Ar 17 Medi 1996, darganfuwyd un o gelciau ceiniogau gwychaf Cymru.

Mae'r stori'n dechrau ym Mhlasty Tre-gwynt, nid nepell o Abergwaun, ym 1996 pan oedd y perchnogion yn adeiladu cwrt tenis. Pan dynnwyd yr uwchbridd i lefelu'r safle dadorchuddiwyd rhai ceiniogau. Darganfuwyd rhagor o geiniogau wrth i fwy o'r uwchbridd gael ei dynnu. Ar ôl diwrnod neu ddau, dadorchuddiwyd 87 o geiniogau arian ac aur yn dyddio o'r 16eg a'r 17eg ganrif.

Bu'r penderfyniad i beidio â rhyddhau unrhyw wybodaeth yn syth yn un doeth, oherwydd erbyn canol Hydref, ar ôl llogi JCB i helpu gyda gwaith chwilio pellach, dadorchuddiwyd 33 o geiniogau aur, 467 o geiniogau arian, darnau o grochenwaith, haen o blwm, a modrwy aur! Mewn cwest crwner yn Hwlffordd ar 12 Mehefin 1997, datganwyd bod y ceiniogau a'r fodrwy yn drysor cudd.

Pam fod celc Tre-gwynt yn arbennig?

Celc Tre-gwynt yw un o'r celciau ceiniogau gwychaf i gael ei ddarganfod yng Nghymru erioed. Adeg ei gladdu, byddai wedi bod gwerth £51 9s. (tua £10,000 yn arian heddiw) - digon i gyflogi a darparu'n dda ar gyfer hanner cant o filwyr am tua mis. Mae'r celc yn anghyffredin am ei fod yn cynnwys amrywiaeth eang o geiniogau aur ac arian sy'n dyddio o ganol yr 17eg ganrif, yn cynnwys coron aur (pum swllt) sy'n dyddio nôl i gyfnod Harri'r VIII.

Mae'r ceiniogau'n cynrychioli amrywiaeth eang o werthoedd a theyrnasiadau: darnau chwecheiniog a sylltau o gyfnodau Edward VI (1547-53), Philip a Mary (1554-8), Elisabeth I (1558-1603), gyda gweddill y ceiniogau aur yn dod o gyfnod James I (1603-25) a Siarl I (1625-49). Mae yna un geiniog aur o'r Alban o gyfnod James VI sy'n dyddio o 1602 hefyd, ychydig cyn ei goroni'n frenin Lloegr.

Mae yna ddwy geiniog Wyddelig prin iawn: hanner coron a gyflwynwyd yn 1642 gan gynghrair y gwrthryfelwyr Catholig mae'n debyg, a choron a gyflwynwyd mewn argyfwng yn Nulyn ym 1643, sef y darganfyddiad cyntaf o'r fath i'w gofnodi yng Nghymru a Lloegr yng nghyd-destun y Rhyfel Cartref.

Dyddio'r Celc

Swllt unigol gyda theyrnwialen arno yw'r geiniog ddiweddaraf yn Nhre-gwynt. Fe'i defnyddiwyd yn ystod 1647 a 1648, felly ni chladdwyd y celc cyn 1647.

Oliver Cromwell a Brwydr Sain Ffagan

Tre-gwynt yw'r celc ceiniogau 'Rhyfel Cartref' cyntaf i'w gofnodi yn Sir Benfro, ac er nad oes modd gwybod yn union pryd y claddwyd y celc, mae'n debygol i'r sir fod yn ganolbwynt i'r 'Ail Ryfel Cartref' fel y'i gelwir - cyfres o wrthryfeloedd yn hanner cyntaf 1648. Yn Chwefror y flwyddyn honno gwrthododd y seneddwr pybyr, Cyrnol Poyer, drosglwyddo Castell Penfro i Gyrnol Fleming, ac erbyn Mawrth roedd gwrthryfel wedi dechrau. Cafodd y seneddwyr eu gyrru o Sir Benfro ac ni chafodd brenhinwyr eu hatal tan frwydr Sain Ffagan ger Caerdydd ar 8 Mai 1648. Yn sgil y gwrthryfel, daeth Oliver Cromwell ei hun i'r gorllewin i ymosod ar Gastell Penfro, a pharhaodd y frwydr tan 11 Gorffennaf.

Pryd, Pwy a Pham?

Mae'n debygol iawn felly bod cysylltiad uniongyrchol rhwng claddu celc Tre-gwynt a digwyddiadau 1648. Pwy oedd y perchennog? Nid oes modd bod yn sicr, ond ni ddaeth byth nôl i'w gasglu. Perchennog Tre-gwynt ar y pryd oedd Llewellin Harries, ffermwr pwysig a gafodd o leiaf 12 o blant, a bu farw ym 1663. Claddwyd y celc mewn adeilad allanol mewn llestr wedi'i orchuddio â haen o blwm, sy'n awgrymu iddo gael ei gladdu gan aelod o'r teulu: ond ai'r perchennog fu'n gyfrifol amdano? Ynghanol dryswch y rhyfel cartref, byddai unrhyw beth yn bosibl. Mae yna dystiolaeth mai brenhinwyr oedd y teulu Harries, ond os felly, mae'n debyg iddynt lwyddo i osgoi'r dirwyon a orfodwyd ar gefnogwyr y Brenin yn sgil y rhyfel.

Ymladdodd tri dyn o'r enw Harries dros y brenin yn Sain Ffagan, ond nid oes sicrwydd bod cysylltiad rhwng yr un ohonynt â Thre-gwynt. Modrwy 'posy' (arwyddair) yw'r fodrwy aur, sy'n perthyn i'r celc. Mae arni'r ysgythriad 'Rather death then [than] falce of fayth' ‐ ond ni ellir dyfalu'r ystyr, na phwy oedd y perchennog.

Chwedl Tre-gwynt

Mae yna hen chwedl fod yna drysor yn Nhre-gwynt; trysor a guddiwyd ar frys pan ymosododd milwyr Ffrainc ar Abergwaun yn ystod dawns yn y plasty. Ond nid felly y bu mewn gwirionedd. Er nad oes modd gwybod gwir hanes trysor Tre-gwynt, mae'n enghraifft nodedig o arian Cymreig o'r cyfnod modern cynnar, ac yn atgof trawiadol o'r ffordd y chwalodd Ryfel Cartref Lloegr gymunedau cyfan.

Darllen Cefndir

'A Civil War hoard from Tregwynt, Pembrokeshire' gan E. Besly. Yn British Numismatic Journal, cyf. 68, tt119-36 (1998).

'Welsh treasure from the English Civil War' gan E. Besly. Yn Minerva, cyf. 9(4), tt49-51 (Gorffennaf/Awst 1998).

Wrth i'r haen iâ olaf encilio o Gymru 12,000 mlynedd yn ôl, dechreuodd planhigion, coed, anifeiliaid a phobl ddychwelyd yn raddol. Erbyn dechrau'r cyfnod Mesolithig, neu ganol Oes y Cerrig, 10,000 mlynedd yn ôl, roedd y coetiroedd yn dechrau ail sefydlu, ac roedd cymunedau hela a chasglu wedi symud i'r ardal

Burry Holmes, Gower.

Archeoleg Burry Holms

Heddiw, ynys llanw ar ochr ogleddol Bae Rhossili, penrhyn Gŵyr yw Burry Holms. Mae llawer o archeoleg ynghlwm â'r safle, yn cynnwys safle Mesolithig, beddrodau o'r Oes Efydd, caer o Oes yr Haearn gyda ffos ddofn a chlawdd i'w amddiffyn, a gweddillion anheddiad a sefydlwyd yn yr 11eg ganrif ac a adawyd yn ystod yr 17eg ganrif.

Penderfynodd Amgueddfa Cymru wneud ymchwil pellach ar Burry Holms gan fod gennym gasgliad o offer cerrig, o gefndir annelwig, a gasglwyd wrth wneud gwaith ar yr ynys yn y 1920au.

Darganfyddiadau Mesolithig

Cyflawnwyd arolwg gwyddonol a chloddfa yn y rhan o'r ynys lle credir i'r gwrthrychau Mesolithig gael eu darganfod. Roedd gweithio ar ynys llanw yn her, gan na ellid gweithio am fwy na phump awr ar y tro ar yr ynys. Fodd bynnag, roedd hyn yn golygu bod amser ar gael i brosesu'r holl ddarganfyddiadau a'r samplau wrth iddynt gael eu casglu.

Darganfuwyd nifer o eitemau cerrig a olchwyd i lawr o rannau uchaf yr ynys, mewn un ardal o dywod a adawyd yno gan wynt yn ystod yr Oesoedd Canol. Mae'n anodd iawn dyddio darganfyddiadau o'r math yma, ond mae rhai gleiniau gwydr melyn wedi cael eu dyddio i Oes yr Haearn, ac felly'n cyfateb â'r gaer o Oes yr Haearn sydd ar yr ynys.

Offer o Oes y Cerrig

Roedd haenen o bridd claddedig o dan y tywod oedd yn cynnwys tystiolaeth o offer cerrig a gwaywffyn o'r cyfnod Mesolithig. Tynnwyd colofn o waddod o'r gyfres gyfan o dyddodion, i'w brofi am ronynnau paill, a fydd yn rhoi tystiolaeth amgylcheddol o'r dirwedd yn ystod y cyfnod Mesolithig a chyfnodau diweddarach. Hefyd, anfonwyd darnau mawr o  siarcol o'r haen Fesolithig i  gael eu dadansoddi er mwyn canfod rhywogaeth y goeden a dyddio gan ddefnyddio dulliau radio carbon.

Bywyd ar Burry Holms yn Oes y Cerrig

Drwy astudio'r dystiolaeth a ddarganfuwyd gyda chasgliadau'r Amgueddfa, gellir cynnig dehongliad o'r safle Mesolithig ar Burry Holms. Gwyddwn mai microlithau yw'r ddau ddeg dau o waywffyn bach a ddarganfuwyd ar y safle. Pwyntiau bach cerrig yw microlithau, sy'n perthyn i'r cyfnod Mesolithig yn unig; clymwyd hwy at ddolenni, a defnyddiwyd hwy fel gwaywffyn i hela a physgota. Mae gan un o'r microlithau hollt ar ei flaen a achoswyd gan drawiad, sy'n awgrymu iddo gael ei dorri wrth gael ei ddefnyddio. Mae'n bosibl bod ei berchennog Mesolithig wedi mynd ag ef i Burry Holms lle cafodd wared ohono a gwneud un newydd ar gyfer ei waywffon, cyn mynd eto i hela neu bysgota. Mae cyflenwad da o fflint a cherrig yn yr ardal, sy'n ddelfrydol ar gyfer creu offer miniog. Dengys amrywiaeth y gwrthrychau a ddarganfuwyd bod offer cerrig wedi cael eu cynhyrchu ar y safle. Mae'r rhan fwyaf o'r microlithiau a ddarganfuwyd yn dod o'r cyfnod Mesolithig Cynnar, ond mae'n ymddangos bod gan dri ohonynt nodweddion o'r cyfnod Mesolithig Hwyr. 

Yn ystod y cyfnod Mesolithig Cynnar roedd lefel y môr llawer yn is na heddiw, sy'n golygu nad ynys oedd Burry Holms ar y pryd ond bryn mewndirol amlwg. Mewn sawl ffordd, byddai'r safle hwn wedi bod yn lle delfrydol i bobl Mesolithig sefydlu gwersyll neu anheddiad. Byddai'r cysgod rhag y gwyntoedd ar ben y bryn, a'i safle amlwg wedi bod yn ddelfrydol i weld ysglyfaeth i'w hela ar y tir amgylchynol, ac roedd yr afon Llwchwr gerllaw yn ffynhonnell da o bysgod. Yn anffodus, oherwydd natur asidig y pridd, nid oes esgyrn wedi goroesi ar y safle, felly ni fyddai gweddillion eu prydau bwyd, gweddillion y bobl eu hunain, na'u hoffer o asgwrn a phren, wedi goroesi.