Darganfyddiadau canfyddwr metel o Sir Fynwy: darganfod dau drysor arbennig 16 Ebrill 2007 Ym 1988 dadorchuddiodd canfyddwyr metel yn Sir Fynwy ddau ddarganfyddiad gwahanol ond arwyddocaol — celc unigryw o geiniogau Rhufeinig o Rogiet, a modrwy aur o Raglan. Mae'r ddau yn enghreifftiau gwych o drysor sydd bellach yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru. Deddf Trysor 1997 Celc Rogiet, fel yr oedd pan gafodd ei ddarganfod. 'Carausius a'i frodyr' (celc Rogiet) Mae Deddf Trysor 1997 yn cwmpasu dosbarthiadau arbennig o geiniogau a gwrthrychau metel drudfawr sy'n cael eu darganfod yng Nghymru a Lloegr. Mae'n estyn amddiffyniad cyfreithiol i wrthrychau unigol o aur ac arian, ac i bob celc o geiniogau bron. Mae'r rheoliadau newydd yn darparu gwell amddiffyniad ar gyfer rhai categorïau o hynafiaethau sydd newydd gael eu darganfod, a gwell cyfleoedd ar gyfer eu cadw er budd y cyhoedd. Ers i'r ddeddf ddod i rym, mae staff Amgueddfa Cymru wedi trafod nifer o ddarganfyddiadau, yn cynnwys darganfyddiad syfrdanol y celc unigryw o geiniogau Rhufeinig o Rogiet, a'r sêl-fodrwy aur anferth o Raglan. Un o'r celciau gwychaf o geiniogau Rhufeinig a ddarganfuwyd yng Nghymru erioed Ym Medi 1998, darganfuodd Colin Roberts filoedd o geiniogau Rhufeinig o'r drydedd ganrif OC yn Rogiet, Sir Fynwy. Dyma un o'r celciau gwychaf erioed a gofnodwyd yng Nghymru, a chafodd ei ddatgan yn drysor yn Rhagfyr 1998. Claddwyd y 3,750 o geiniogau, mewn bocs pren o bosib, tua 295-6 OC (credir mai dyma'r dyddiad cywir, gan nad oedd ceiniogau diweddarach yn y bocs). Maent yn pontio cyfnod o bedwardeg mlynedd ac yn cynrychioli dau ddeg dau ymerawdwr, sy'n arwydd o ansefydlogrwydd gwleidyddol y cyfnod. Trafferthion Gwleidyddol Mae'n debyg bod y ffaith iddynt gael eu cuddio, a bod y perchennog wedi methu dod nôl i'w casglu, yn gysylltiedig ag ansefydlogrwydd milwrol a gwleidyddol y cyfnod. Fodd bynnag, roedd arian yr Ymerodraeth Rufeinig yn mynd trwy gyfnod o newid mawr ar y pryd. Yn 294-5 OC, cyflwynwyd ceiniogau aur, arian ac aloi copr newydd, gyda chynlluniau a safonau unffurf drwy'r ymerodraeth. Mae'r celc yn gymysgedd anarferol, o ystyried ei fod yn ddarganfyddiad Prydeinig, gan ei fod yn cynnwys ceiniogau na gylchredwyd mewn niferoedd mawr yma. Mae'r celc yn arwyddocaol gan ei fod yn cynnwys nifer o geiniogau gwallus o'r 260au, ac yn cynnwys dros 750 o geiniogau o'r ddau unigolyn a ddatganodd eu bod yn Ymerodwyr ym Mhrydain, sef Carausius (287-93) ac Allectus (293-96). Mae'n anghyffredin eu darganfod mewn celciau, ac maent yn cynnwys gwerthoedd anarferol sy'n cynrychioli amrywiaeth o longau rhyfel. Mae'r celc yn cynnwys enghraifft arbennig o dda, y gorau sydd mewn bodolaeth efallai, o geiniog glasurol a phrin o gyfres y ceiniogau Rhufeinig-Prydeinig. Mae'n debyg bod Carausius yn chwilio am werthfawrogiad swyddogol yr ymerawdwyr Diocletian a Maximian wrth gyflwyno arian yn eu henwau hwy, yn ogystal â'i enw ei hun tua 292 OC. Darluniodd ei hun gyda'r lleill mewn un llun hyd yn oed, gyda'r slogan 'Carausius a'i frodyr'. Fodd bynnag, nid pawb oedd yn teimlo'r un fath, a chyn pen blwyddyn roedd Carausius wedi mynd, wedi'i lofruddio gan ei weinidog, Allectus. Modrwy aur addurnedig o Raglan Modrwy Rhaglan Yn yr un flwyddyn ag y ffeindiwyd y ceiniogau Rhufeinig yn Rogiet, darganfuodd Ron Treadgold sêl-fodrwy aur addurnedig ger Rhaglan, a chafodd hon ei datgan yn drysor hefyd. Mae gan y fodrwy wefl gron â llun llew ar wely blodau wedi'i ysgythru arno, yn ogystal ag ymyl rhaffog sengl gyda'r geiriau: to yow feythfoull or feythfoull to yow, a'r llythrennau W A bob ochr i'r llew. Yr engrhaifft orau o emwaith aur o ddiwedd yr Oesoedd Canol i'w darganfod yng Nghymru Addurnwyd ysgwyddau'r fodrwy â blodau a dail, ac mae'n arwyddocaol ym maes astudio modrwyon yr Oesoedd Canol diweddar, gan fod modd ei gymharu'n agos â'r ysgythriad ar fodrwy esgobol aur John Stanbury, Esgob Henffordd (1452-1474), croes o ganol y bymthegfed ganrif o Winteringham, Swydd Lincoln, a modrwy aur o Briordy Godstow, Swydd Rhydychen. Mae'n debygol bod modrwy Rhaglan yn dyddio o ganol, neu drydydd chwarter y bymthegfed ganrif, ac mae'n bosib mai dyma'r enghraifft orau o emwaith aur o ddiwedd yr Oesoedd Canol i gael ei darganfod yng Nghymru. Perchennog y fodrwy Ni wyddom pwy yw perchennog y sêl-fodrwy ar hyn o bryd, ond mae'r ffaith iddi gael ei chanfod ger Rhaglan, gyda'r llythrennau W A arni'n golygu bod William Herbert, Iarll cyntaf Penfro (a ddienyddiwyd ar ôl brwydr Banbury yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau, ym 1469) yn bosibilrwydd. Priododd Anne Devereux, ac fe allai'r llythrennau gynrychioli William ac Anne. Mae maint y fodrwy'n awgrymu mai dyn oedd yn ei gwisgo, a gellir gweld yr ysgythriad fel arwydd o'i ffyddlondeb i'w wraig. Roedd Herbert yn un o ddau ddyn a alwyd 'y dewisedig a'r ffyddlon' i'r brenin newydd, Edward IV, ac fe'i urddwyd yn sgil coroni Edward. Serch hynny, does dim prawf mai modrwy William Herbert oedd hwn, ac mae enwau eraill yn bosib. Ar hyn o bryd, yr unig sicrwydd yw bod y fodrwy'n arwydd o statws cymdeithasol, a'i bod, siŵr o fod, yn eiddo i swyddog neu ymwelydd pwysig â Rhaglan yn ystod ail hanner y bymthegfed ganrif.
Darganfod cwch o'r Oesoedd Canol mewn aber yn ne Cymru 12 Ebrill 2007 Gweddillion y cwch yn y mwd Codi'r cwch o'r mwd am 4.00am ar Awst 27ain 1995 Model o'r cwch wedi ei ail-greu Ym 1994, darganfuwyd gweddillion cwch mewn mwd trwchus ar Wastadeddau Gwent. Dangosodd profion ar y pren bod y cwch yn dyddio o tua 1194. Dangosodd gwaith cloddio pellach bod darn 7.2m o hyd a 3.9 o led o'r cwch wedi goroesi'n gyfan, sy'n golygu ei fod yn un o'r cychod canoloesol pwysicaf i gael ei ddarganfod ym Mhrydain ers 25 mlynedd. Codi'r drylliad Roedd hi'n hanfodol adfer y drylliad, ond roedd angen dewis rhwng ei ddatgymalu ar y safle neu ei symud mewn un darn. Roedd angen rheoli'r amodau'n ofalus iawn wrth ei ddatgymalu, ond oherwydd y llanw uchel, dim ond am ryw awr neu ddwy ar y tro y gellid cyrraedd at y drylliad. Am hynny, yr unig ffordd resymol o weithredu oedd adfer y cwch yn gyfan. Cafwyd cymorth i godi'r drylliad gan y cwmni oedd yn adeiladu Ail Bont Hafren gerllaw. Gweithiodd tîm o bobl yn ddiflino ddydd a nos dros gyfnod o saith troad y llanw, i gloddio twneli o dan y cwch er mwyn adeiladu crud o drawstiau alwminiwm. Roedd angen bod yn eithriadol o ofalus rhag niweidio'r cwch, gan ei fod mewn cyflwr mor fregus. Yna cysylltwyd y crud at graen, tynhawyd y ceblau, a chloddiwyd gweddillion y gwaddod i ffwrdd. Codwyd y cwch yn llwyddiannus am 4.00 y bore, cafodd ei gludo i Gaerdydd a'i osod mewn dŵr i atal y pren rhag pydru ymhellach. Cadwyd cofnod o'r gweddillion wrth eu datgymalu a thynnwyd llun o bob darn o bren yn unigol. Roedd y llong yn cario mwyn haearn pan suddodd, felly bu rhaid ei lanhau'n drylwyr. Defnyddiwyd dŵr a brws meddal i dynnu halwynau haearn o'r gweddillion hynafol. Gan mai'r gobaith oedd arddangos y cwch yn ei ffurf wreiddiol yn yr Amgueddfa, bu rhaid cadw'r darnau pren mewn modd a fyddai'n caniatáu ar gyfer eu hail-siapio ar ôl eu cadw, neu eu mowldio i'r siâp cywir cyn eu cadw. Mae manteision ac anfanteision i'r ddau ddull. Cadw'r pren hynafol Er mwyn cadw pren sy'n llawn dŵr, rhaid defnyddio cwyr sy'n toddi mewn dŵr, sy'n golygu naill ai trochi'r pren am bump i ddeng mlynedd mewn sylwedd crynodedig a'i sychu'n araf mewn aer; neu ei drochi mewn sylwedd gwannach a'i sychrewi i gael gwared ar y dŵr, sy'n creu cynnyrch 'sych' o fewn blwyddyn neu ddwy. Gyda'r dull cyntaf, byddai'r gwrthrych yn cynnwys mwy o gwyr na phren, felly ni fyddai'n edrych gymaint fel pren, ond byddai'r cwyr yn caniatáu ar gyfer ail-siapio'r prennau. Ar y llaw arall, byddai sychrewi'n creu deunydd a fyddai'n dal i edrych fel pren, gan ei fod yn defnyddio llai o gwyr o lawer. Fodd bynnag, byddai'r prennau'n fwy bregus o lawer na'r rhai a gafodd y driniaeth gyntaf, ac felly ni fyddai modd eu hail-siapio. Creu model o'r cwch Penderfynwyd ail-siapio'r prennau i'w ffurfiau gwreiddiol cyn cadw'r pren, felly bu rhaid adeiladu model maint llawn o'r strwythur oedd wedi goroesi, i weld pa siâp terfynol ddylai fod ar y prennau. Bu rhaid i'r model ail-greu cynllun a siâp yr holl brennau a oroesodd mewn tri dimensiwn. Yna gallai'r model helpu i greu set o fowldiau, wedi'u hadeiladu yn y siâp cywir, i ddal yr estyll yn ystod y gwaith cadwraeth. Wedi ail-siapio'r gweddillion yn llwyddiannus, cadwyd y prennau gan ddefnyddio'r driniaeth cwyr a sychrewi. Bellach, mae'r prennau sych a sefydlog yng nghasgliadau Amgueddfa Cymru, ac mae'r gwaith ymchwil ar y cwch, a fydd o gymorth wrth osod y darganfyddiad pwysig hwn yn ei gyd-destun hanesyddol, yn parhau.
Y Dyn Bicer o Landaf - Bedd o'r Oes Efydd Cynnar yn Llandaf 12 Ebrill 2007 Bicer Llandaf Wrth adfer tŷ yn ardal Llandaf ym 1992, dadorchuddiwyd slab carreg anghyffredin oedd wedi'i orchuddio gan dywod afon a silt. O dan y slab roedd asgwrn hir a llestr clai. Daeth yn amlwg mai bicer oedd y llestr — llestr clai addurnedig oedd yn ffasiynol yng ngorllewin Ewrop tua 4,000 mlynedd yn ôl yn ystod 'Cyfnod y Bicer'. Mae'n bosib y byddai'r bicer wedi dal medd, cwrw neu ddiod arbennig arall yn wreiddiol. Roedd y slab cerrig yn dynodi safle bedd. Gyda chydweithrediad ac anogaeth y perchnogion, fe gynhaliodd yr Adran Archeoleg a Niwmismateg gloddfa yn nhramwyfa'r tŷ, i ail-agor y bedd a chloddio'i gynnwys. Roedd y gistfaen amgylchynol a adeiladwyd o slabiau o graig Radyr, yn anarferol gan ei bod ar ogwydd, ei maen capan yn pwyso ar ongl o 30°, yn wahanol i'r cistfeini bicer siâp bocs mwy traddodiadol. Ychydig iawn o'r sgerbwd sydd ar ôl. Y disgwyl oedd y câi'r sgerbwd ei ddarganfod ar ei gwrcwd, sy'n nodweddiadol o gyfnod y Biceri, ond dim ond darnau o'r craniwm (top y benglog) ac esgyrn y breichiau a'r coesau oedd wedi goroesi. Dadorchuddiwyd offer bedd ychwanegol, yn cynnwys mynawd efydd (offeryn pigfain ar gyfer torri tyllau mewn pren neu ledr), a naddyn flint — gwrthrychau a gladdwyd wrth ochr yr unigolyn i'w defnyddio yn y 'byd nesaf'. Cysylltir mynawydau â chladdedigaethau benywaidd fel arfer. Drwy ddadansoddi'r gwaddodion sy'n llenwi'r bedd, gallwn esbonio ffurf anarferol y gistfaen, a pham mai dim ond rhan o'r sgerbwd sydd wedi goroesi. Mae presenoldeb gwaddolion graddedig, a adawyd yn y bedd gan ddŵr, yn awgrymu bod llifogydd wedi ymyrryd ac wedi erydu'r gladdfa. Heddiw, mae'r afon Taf yn llifo heibio gerllaw, a chodwyd yr adeiladau ger man darganfod y bedd ar hen safle gorlifdir yr afon.
Arch Rhufeinig Gwndy 5 Ebrill 2007 Arch Gwndy wrth iddi gael ei datgloddio gan archaeolegwyr Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent ac Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru ym 1996. Rhoddodd David Mclean Homes Cyf. yr arch i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru. Codi arch Gwndy cyn ei chludo i ffwrdd. Mae olion offer yn dangos y gwnaeth y saer maen Rhufeinig ddefnydd o forthwyl neddyf i drin ochr allanol yr arch. Llun © G. Lock. Arch Gwndy. Yn y drydedd neu'r bedwaredd ganrif OC cafodd gwraig ifanc ei chladdu mewn arch garreg yng Ngwndy, Sir Fynwy. 1600 o flynyddoedd yn ddiweddarach ffeindiodd gweithwyr ei bedd. Cafodd arch ei datgladdu gan weithwyr oedd yn cloddio sylfeini tai newydd yng Ngwndy, Sir Fynwy ym 1996. Cafodd y safle ei archwilio gan archaeolegwyr yn dilyn y darganfyddiad, ond hyd heddiw ni wyddom ai bedd unigol oedd hwn neu a oedd yn rhan o fynwent fach. Roedd yr arch yn cynnwys sgerbwd oedolyn ifanc, llaw dde, gwraig 25 a 34 mlwydd oed yn ôl pob tebyg rhwng. Ni wyddom beth oedd achos ei marwolaeth ond ar sail dyddiad radiocarbon fe wyddom iddi gael ei chladdu tua diwedd y drydedd neu'r bedwaredd ganrif OC, pan oedd Cymru dan reolaeth y Rhufeiniaid. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd claddedigaethau weithiau'n cynnwys nwyddau claddu, megis dysgl, jar neu botel bersawr. Yn llai aml, câi darnau arian, sef "ffi'r fferïwr" a fyddai'n talu i'r ymadawedig fynd i'r isfyd. Nid oedd y gladdedigaeth yng Ngwndy yn cynnwys unrhyw un o'r pethau hyn. Er hynny, mae'r gladdedigaeth yn awgrymu ei bod hi'n wraig gymharol gyfoethog a allai fforddio arch garreg a chladdedigaeth barchus. Ni fu'r dull yma o gladdu'n arferol drwy gydol y cyfnod Rhufeinig. Hyd ddiwedd yr ail ganrif OC câi'r rhan fwyaf o bobl eu corfflosgi cyn rhoi eu llwch mewn llestr gwydr neu briddlestr. Fodd bynnag, o ddiwedd yr ail ganrif ymlaen dechreuodd arferion claddu newid. Roedd syniadau newydd am byd a ddaw'n golygu bod rhaid claddu'r corff cyfan. Priodolwyd y syniadau hyn yn rhannol i ddylanwadau o rannau dwyreiniol yr Ymerodraeth Rufeinig a lledaeniad Cristnogaeth a'r gred am atgyfodiad y corff. Nodwedd ddewisol oedd yr arch. Câi'r tlodion eu claddu mewn bedd heb arch o bosibl. Câi'r eirch eu gwneud o sawl gwahanol fath o ddefnydd, gan gynnwys pren, plwm a charreg. Er mwyn diwallu'r galw, mae'n bosibl y câi rhai eu cynhyrchu ar raddfa ddiwydiannol. Gwnaed arch Gwndy o Garreg Caerfaddon, calchfaen melyn golau sy'n gymharol feddal ac yn hawdd i'w drin yn syth o'r chwarel, ond mae'n caledu pan ddaw i gysylltiad â'r awyr. Daw'r garreg hon o gyffiniau tref ffynhonnau Caerfaddon yn Lloegr (tref a adwaenid fel Aquae Sulis, sef "Dyfroedd Sulis", gan y Rhufeiniaid). Mae'r ardal hon tua 35km (20 milltir) i'r de-ddwyrain o Wndy. Defnyddiodd y seiri maen Rhufeinig a'i lluniodd offer tebyg i'r rhai a ddefnyddir gan seiri maen heddiw. Ar wynebau arch Gwndy gwelir olion yr offer hyn, gan gynnwys y rhai a wnaed gan forthwylion neddyf, cynion, ceibiau ac offer pigfain. Dengys cyfeiriadau'r olion fod y saer maen yn weithiwr llawchwith. Darllen Cefndir "Tools and Techniques of the Roman Stonemason in Britain" gan T. F. C. Blagg. Yn Brittania, cyf. 7, tt. 152-72 (1976). "Stone Coffins of Gloucestershire" gan R. N. Willmore. Yn Transactions of the Bristol and Gloucester Archaeological Society, cyf. 61, tt. 135-77 (1939).
Celfyddyd Geltaidd - Gwreiddiau a Chwedlau 2 Ebrill 2007 Y Celtiaid Y darn harnais o'r Oes Haearn Hwyr o Alltwen Mae astudio gwahanol arddulliau celf 'Geltaidd' ar waith metel yn gymorth i ddeall pobloedd Ewrop yn Oes yr Haearn. Defnyddiwyd celfyddyd La Tène, sef yr enw cywir amdano, ar draws Ewrop o ddiwedd y 5ed ganrif CC ymlaen. Roedd y gelfyddyd yn gwbl wahanol i arddulliau'r byd Canoldirol clasurol, a ddefnyddiai ffurfiau naturiol mewn arddull a lifai'n rhydd. Credir mai'r Celtiaid oedd yn gyfrifol am gynhyrchu'r arddulliau La Tène cynnar. Roeddent yn bobl oedd yn rhannu ieithoedd, cymdeithasau a chredoau crefyddol paganaidd cyffelyb. Heriwyd y dyb yma'n ddiweddar; heddiw mae arbenigwyr yn credu bod arddulliau gwaith metel tebyg yn awgrymu i'r math yma o gelfyddyd groesi ffiniau diwylliannol, ac na wnaeth, o reidrwydd, aros o fewn ffiniau un hunaniaeth ethnig arbennig. Mae gan Gymru nifer o ddarganfyddiadau o waith metel wedi'u haddurno yn yr arddulliau celf La Tène, ac mae esiamplau ohonynt yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Enamelau Gwydr Dadansoddi samplau yn defnyddio Microsgop Scanio Electron Meistrolwyd y dechneg o osod 'enamel' coch ar waith metel addurnedig gan weithwyr metel ym Mhrydain o'r 3ydd ganrif CC ymlaen. Math o wydr yw'r enamel mewn gwirionedd, a osodir drwy dorri darnau i'r siapiau cywir; cynheswyd y darnau yn ofalus nes eu bod yn feddal, cyn eu gwthio i mewn i'r gwaith metel. Darganfuwyd esiampl wedi ei addurno drwy gelfyddyd La Tène, gyda'r enamel coch, yn Alltwen ger Pontardawe (Castell Nedd - Port Talbot), a brynwyd gan Amgueddfa Cymru. Mae'r darganfyddiad wedi codi cwestiynau ynghylch gwrthrychau enamlog ac addurnedig o Oes yr Haearn. Pa mor debyg (neu wahanol) oedd traddodiadau gwaith metal gogledd a de Cymru? A fu Aber yr Afon Hafren yn rhwystr neu'n ffocws diwylliannol i weithwyr metel rhwng De Cymru a de-orllewin Lloegr yn ystod yr Oes Haearn hwyr? Sut mae'r 'enamelau' (gwaith gwydr) yma'n dirywio? Tynnu samplau i'w dadansoddi Crysialau cwprit o fewn i'r matrics gwydr Ymhlith yr eitemau a ddewiswyd ar gyfer eu hastudio roedd darn o gyfrwy ceffyl o Gaerdydd, Powlen yr Wyddfa (Gwynedd) gyda'r motiff sy'n debyg i gath, a detholiad o offer marchogaeth o gelc Blaendulais (Castell Nedd - Port Talbot), yn ogystal â darganfyddiad Alltwen. Cymerwyd samplau bach o enamel o'r gwrthrychau; gosodwyd a chabolwyd hwy ar sleid microsgop. Gwnaed dadansoddiadau o samplau gan ddefnyddio Microsgop Sganio Electron a dadansoddiad Pelydr-x. Astudiwyd strwythur yr enamelau hefyd, drwy ddefnyddio cyfuniad o olau trosglwyddedig ac achlysurol gan ddefnyddio microsgop polareiddio golau. Mae canlyniadau'r dadansoddi'n dangos gwydr 'calch-soda', a oedd yn cynnwys llawer o blwm a chopr. Dyma sydd yn gyfrifol am liw coch llachar ac anhryloywder y gwydrau hyn. Mae'r broses o'u cynhyrchu'n un ddatblygedig yn dechnegol, a gellir eu cynhyrchu yn unig drwy reoli cynhwysion y gwydr ac amodau'r ffwrnais yn ofalus. Mae'r canlyniadau'n dangos bod gwrthrychau enamel o dde Cymru'n cyfateb yn weddol agos i'r rhai o dde-orllewin Lloegr; Fodd bynnag, mae'r enamel ar Bowlen yr Wyddfa yn wahanol iawn i'r gweddill. Awgryma hyn bod y broses o gynhyrchu'r gwydrau yn amrywio o ardal i ardal yng Nghymru.
