Pan Ymosododd y Llychlynwyr ar Ogledd Cymru 2 Ebrill 2007 Mae cofnodion hanesyddol yn sôn am gyfres o ymosodiadau brawychus gan oresgynwyr Llychlynnaidd ar arfordiroedd Prydain, Ffrainc a'r Iwerddon yn negawd olaf yr 8fed ganrif. Digwyddodd y cyrch cyntaf ar Gymru i gael ei gofnodi yn 852, a gwyddwn i'r Llychlynwyr ymosod ar Ynys Môn a Gwynedd o 854 ymlaen. Rhodri Mawr, Brenin Gwynedd (844-78) oedd arweinydd y gwrthsafiad i'r ymosodiadau hyn, ac fe laddodd bennaeth y Daniaid, Gorm, yn 855. Yn 903 daeth y Llychlynwyr i Ynys Môn wedi iddynt gael eu herlid o Ddulyn. Yn ôl cofnodion y Gwyddelod a'r Cymry, methiant fu eu hymdrechion i sefydlu troedle yng Nghymru, a bu'n rhaid iddynt hwylio ymlaen i Gaer. Anrheithiwyd Ynys Môn gan y Llychlynwyr eto yn 918. Bu ymosodiadau cyson ar yr ynys yn ystod ail hanner y 10fed ganrif; adeiladodd Olaf o Ddulyn gastell o'r enw 'Castell Olaf' neu 'Castell Bon y Dom' tua'r flwyddyn 1000. Bellach, mae'r darlun hanesyddol unochrog hwn o'r Llychlynwyr yn brawychu'r wlad wedi cael ei drawsnewid gan archeoleg. Roedd y Llychlynwyr yn sicr yn elyniaethus a threisgar ar brydiau, ond gweld eu cyfle a wnaent yn aml. Mewn rhai ardaloedd, ymsefydlodd y Llychlynwyr yn amaethwyr heddychlon, a dengys tystiolaeth archeolegol eu bod yn wladychwyr, masnachwyr, a chrefftwyr medrus. Hyd heddiw, natur ymsefydliad y Llychlynwyr yng Nghymru, ac ar Ynys Môn yn enwedig, yw un o ddirgelion mwyaf archeoleg yr Oesoedd Canol cynnar. Amlygir hyn wrth blotio'r mesuriad Llychlynnaidd - 'un diwrnod o hwylio' o Ynys Manaw, Dulyn, Caer a Chilgwri, gan eu bod i gyd yn cyfarfod yn nyfroedd Ynys Môn. Darnau o ingotau arian a breichdorchau o'r 10fed ganrif Y Llychlynwyr yn enwi Ynys Môn Mae'r dystiolaeth ffisegol am y Llychlynwyr yng Nghymru'n llai pendant, hyd yn oed. Gwyddom fod y Llychlynwyr yn gyfarwydd ag Ynys Môn oherwydd rhoddwyd enwau o darddiad Sgandinafaidd i'r nodweddion arfordirol amlwg a ddefnyddiwyd ganddynt fel cymorth wrth fordwyo: Onguls-ey ei hun, sy'n ymgorffori enw personol yn ôl y traddodiad - arweinydd Llychlynnaidd mae'n debyg, The Skerries (Ynysoedd y Moelrhoniaid), Piscar, Priestholm (prestaholmr) ac Osmond's Air ger Biwmares, sy'n tarddu o'r enw Asmundr & eyrr, traethell raean ger y môr. Dadorchuddio tystiolaeth o'r Llychlynwyr yng Nghymru Am ddarlun mwy gwirioneddol o'r Llychlynwyr yng Nghymru, rhaid troi at archeoleg. Darganfuwyd y rhan fwyaf o'r darnau arian Llychlynnaidd a ganfuwyd yng Nghymru mewn ardaloedd arfordirol. Canfuwyd dau gelc ym mynachlog Sant Deiniol, Bangor, un yn dyddio o tua 925, a grŵp bach o geiniogau a osodwyd yno tua 970. Gosodwyd celc ceiniogau Bryn Maelgwn , ger Llandudno yn y 1020au canol, ac fe allai fod yn ysbail Lychlynnaidd yn hytrach na chynilion lleol; ac fe ganfuwyd celc hynod o bum breichdorch arian cyflawn yn y 19eg ganrif ar Draeth Coch, Ynys Môn. Anheddiad Oes y Llychlynwyr yn Llanbedrgoch Un o'r safleoedd archeolegol mwyaf diddorol o gyfnod y Llychlynwyr yw Llanbedrgoch , ar Ynys Môn, ac mae gwaith ymchwil gan Amgueddfa Cymru wedi cyfrannu tuag at ddatgelu natur bywyd yn Oes y Llychlynwyr, sydd wedi bod yn ddirgelwch i ysgolheigion ers degawdau.
Symud murlun ffresgo cain i'w gadw 30 Mawrth 2007 Dyfrlliw gan F.G. Newton, 1905 Tynnu un o'r paneli Ym 1988, yn ystod cloddfa archeolegol ar safle siambr y cyngor ym masilica (neuadd ymgynnull) tref Rufeinig Caerwent, datguddiwyd murlun cain sydd bellach wedi cael ei symud i'w gadw a'i arddangos. Roedd y plastr paentiedig, neu'r ffresgo, sydd 5 metr o hyd ac l metr o uchder, wedi'i gysylltu â wal ddeheuol y siambr. Cofnodwyd ef yn flaenorol mewn darlun dyfrlliw gan F.G. Newton ym 1905, cyn iddo gael ei orchuddio eto. Mae'r ffresgo'n dangos persbectif pensaernïol, gyda philastrau melyn neu baneli uwchben dado pinc â gwythiennau brown. Mae'n bosib bod y darn brown tywyll ynghanol y pilastr canolog yn rhan o banel addurnedig, a oedd, o bosib, yn cynnwys corff dyn. Penderfynwyd tynnu'r ffresgo er mwyn atal dirywiad pellach gan fod y plastr yn hynod o fregus. Ar ôl gorchuddio'r gwaith celf cain yn ofalus gyda mwslin a glud, torrwyd y paentiad yn pum panel - pob un wedi'i gau mewn bocs pwrpasol. Roedd tynnu'r paentiad o'r wal yn broses anodd, a bu'n rhaid defnyddio amrywiaeth o lifiau a chynion i wneud y gwaith. Gan nad oedd modd cael mynediad at gefn pob panel ond trwy'r pen uchaf ac un o'r ochrau'n unig, roedd y broses yn anodd ac roedd angen cryn dipyn o amynedd a dyfeisgarwch. Cymerodd gyfanswm o naw niwrnod i symud y paentiad, ac aeth nifer o flynyddoedd heibio cyn i'r gwaith cadwraethol, a'r gwaith o ailosod cefn y paentiad ddod i ben. Bellach, mae'r ffresco'n cael ei gadw a'i storio yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Darllen cefndir:
Y Forum-basilica Fawr yng Nghaerwent 30 Mawrth 2007 Caerwent: y wal ddeheuol a'r tyrau Dim ond dwy dref Rufeinig a fodolai yng Nghymru hyd y gwyddom, sef Caerfyrddin (Maridunum) a Chaerwent (Venta Silurum). Caerwent oedd y dref fwyaf o bell ffordd. Ar un adeg pentref bach Caerwent, ger Cas-gwent yn ne Cymru, oedd prif dref weinyddol y Silwriaid, y llwyth Celtaidd a boblogai dde-ddwyrain Cymru. Yn y 1980au cyflawnodd Amgueddfa Cymru raglen gynhwysfawr o gloddfeydd ymchwil i gynnyddu'r wybodaeth am ddatblygiad cynnar y dref Rufeinig hon. Dim ond topiau'r adeiladau a ddatgelwyd gan gloddfeydd cynharach, a roddodd ddarlun o dref o gyfnod Rhufeinig hwyr. Y Forum-basilica Fel pob tref Rufeinig, safai'r fforwm (marchnad) yn ei chanol, a'r basilica (neuadd ymgynnull) wrth ei ochr. Archwiliwyd y forum-basilica yn gyntaf ym 1907 a 1909. Adferwyd cynllun yr adeilad bron yn gyfan gwbl, ond nid oedd tystiolaeth bendant ynglŷn â'r dyddiad y cafodd ei adeiladu'n wreiddiol. Yn ystod cloddfeydd yn y 1980au dadorchuddiwyd rhannau mwyaf trawiadol yr adeilad er mwyn eu harddangos, ac yn y diwedd, datryswyd eu hanes strwythurol. Aed i mewn o'r brif stryd i'r forum, marchnad betryal agored wedi'i hamgylchynu ag ystafelloedd ar dair ochr, drwy fynedfa fwaog. Byddai sgwâr palmantog yn darparu gofod addas i osod stondinau dros dro ar ddyddiau marchnad. Byddai'r rhesi o ystafelloedd, a osodwyd y tu ôl i golofnres orchuddiedig, yn cael eu defnyddio fel siopau, tafarndai a swyddfeydd. Mae'n debygol y byddai ail lawr wedi bod uwch eu pen, gyda rhagor o ystafelloedd, a theras efallai. Mae'r basilica'n cynnwys y neuadd fawr yn ogystal ag amrywiaeth o ystafelloedd a siambrau. Byddai'r neuadd fawr wedi cael ei defnyddio ar gyfer cyfarfodydd cyhoeddus mawr a seremonïau. Hyd yn oed cyn dechrau'r gloddfa, safai rhai o'r muriau gymaint â 2m uwch lefel y tir, gan iddynt gael eu hymgorffori i adeiladau amaethyddol a godwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cloddfa ochr ddwyreiniol prif neuadd y basilica, gyda'r draen ym mlaen y llun Yn ôl yr arfer, mae'r brif neuadd yn cynnwys corff a dwy ystlys wedi'u rhannu gan golofnresau a gynhaliai lofft olau fel sydd mewn eglwysi mawr. Roedd seiliau'r muriau oedd yn cynnal y colofnau bron 2m o ddyfnder. Safai'r colofnau mawr cerrig, a gerfiwyd o dywodfaen lleol, yn 9m o uchder. Amcangyfrifir bod y basilica dros 20m o uchder. Rhedai ffos o dan lawr y basilica i gario dŵr glaw oedd wedi cronni yn y cafnau o amgylch parc y forum. Defnyddiwyd blociau anferth o dywodfaen lleol, rhai ohonynt yn pwyso mwy na thunnell, ar gyfer ochrau a chaead y ffos, a gorchuddiwyd y llawr gyda theils to. Roedd modd cael mynediad i'r draen i'w lanhau drwy dwll archwilio hanner-cylch, a dorrwyd o un o'r meini capan. Yn y canol roedd yr aedes, neu'r gysegrfa, lle byddai cerfluniau o'r Ymerawdwr a duwiau dinesig wedi'u gosod. Roedd y llawr yn y rhan hon yn uwch na gweddill y basilica, gan ei gwneud yn fwy amlwg. Ar ochr orllewinol yr aedes roedd ystafell y curia neu siambr y cyngor. Mae'r mur deheuol tua 2m o uchder wedi goroesi ac wedi'i orchuddio â phlastr sy'n cynnwys dyluniadau pensaernïol. Ym mlynyddoedd olaf ei hanes, addurnwyd y llawr â phaneli mosäig. Roedd sianelau bob ochr i'r mosaigau, a chanfuwyd ceudodau cyfatebol yn y plastr ar y mur deheuol. Eu swyddogaeth oedd dal fframwaith pren y meinciau yr eisteddai cynghorwyr y cynulliad llwythol arnynt. Ar ochr ddwyreiniol yr ystafell roedd sylfaen gerrig ar gyfer llwyfan bren gyda grisiau, lle byddai ynadon wedi llywyddu cyfarfodydd y cyngor. Ail-gread o'r forum-basilica. (Cadw, Crown Copyright) Adeiladwyd yr adeilad mawr hwn ym mlynyddoedd cynnar yr ail ganrif O.C. Roedd adeiladau'r forum-basilica ymysg y rhai mwyaf a godwyd ym Mhrydain tan ddyfodiad eglwysi cadeiriol anferth yr Oesoedd Canol, ac mae'n rhaid eu bod wedi gosod straen aruthrol ar adnoddau a chyllid. Mae'n ymddangos bod y basilica wedi cael ei ail-adeiladu, yn gyfan gwbl bron, yn hanner olaf y drydedd ganrif. Tynnwyd y llechi o do'r brif neuadd a dymchwelwyd y colofnau. Yn ystod yr ail-adeiladu atgyfnerthwyd y muriau a chodwyd y lloriau oherwydd ymsuddiant, mae'n debyg. Mae'n bosibl y cafwyd problemau strwythurol o'r cychwyn cyntaf, oherwydd torrwyd dau dwll enfawr drwy'r lloriau gwreiddiol er mwyn archwilio'r seiliau. Bwcl a phlât o wregys yn dyddio o'r bedwaredd ganrif a ganfuwyd ar safle'r basilica. Addurnwyd y bwcl gyda dolffiniaid yn wynebu'i gilydd a phennau ceffylau'n edrych tuag allan. Parhaodd y basilica i weithredu fel y pencadlys gweinyddol tan y 330au, pan newidiwyd y defnydd a wnaed o'r adeilad. Darganfuwyd nifer o aelwydydd yng nghorff yr adeilad, sy'n arwydd ei fod yn safle gweithgarwch diwydiannol ysgafn ar un adeg. Tuag ugain neu ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, cafodd y basilica ei ddymchwel. Mae arian a fathwyd yn y 390au yn arwydd o weithgaredd ar y safle hwn. Erys natur yr anheddiad hwn, mewn cyfnod pan oedd gweddill y dref yn dadfeilio, yn ansicr. Mae'r cloddfeydd yng Nghaerwent wedi datgelu llawer am hanes yr adeilad anferth hwn, ac nid yw'r nodweddion a ddisgrifir wedi cael eu gweld yn unrhyw le arall ym Mhrydain.
Ffotograffau coll sy'n dangos darlun unigryw o gefn gwlad y gorllewin 22 Mawrth 2007 Mae casgliad unigryw o ffotograffau o droad yr 20fed ganrif, a achubwyd o domen mewn gardd, yn gofnod prin o fywyd yng nghefn gwlad Ceredigion. Tom Mathias (1866–1940) Yn aml iawn mae lwc yn chwarae rhan fawr wrth ddarganfod caffaeliadau pwysig ar gyfer amgueddfeydd, ac roedd hyn yn wir ym 1990, pan ddarganfuwyd casgliad gwych o ffotograffau hanesyddol a ddaeth i feddiant yr Amgueddfa Genedlaethol. Beth ond lwc all esbonio bod y ffotograffydd proffesiynol a phrofiadol, Maxi Davis, yn digwydd pasio heibio i'r tŷ wrth i'r bocys llawn negatifau gwydr yn cael eu taflu i waelod yr ardd? Beth arall ond lwc allai esbonio bod y negatifau wedi goroesi degawdau o esgeulustod o gael eu storio mewn cypyrddau cegin a siediau? Roedd Aberdyfan, y tŷ o dan sylw, yn cael ei glirio yn dilyn marwolaeth y perchennog, Mr James Mathias. Ei dad, Tom Mathias, dynnodd y ffotograffau. Casgliad gwych o ffotograffau Oherwydd ei gariad at ffotograffiaeth hanesyddol fe achubodd Maxi Davis y negatifau, gan brintio'r rhai oedd mewn cyflwr digon da i'w defnyddio. Datgelodd hyn gasgliad gwych o ffotograffau o ardal Cilgerran a Dyffryn Teifi ar droad yr 20fed ganrif. Thomas Mathias (1866–1940) Roedd Tom Mathias yn ffotograffydd a addysgodd ei hun yn y grefft. Cofnododd fywyd bob dydd ei gymuned gyda chraffter ac eglurdeb technegol anghyffredin, hyd yn oed ymysg ffotograffwyr mwy adnabyddus a ddefnyddiai offer mwy soffistigedig o lawer. Fe'i ganed yng Nghilgerran ym 1866, yn fab i gapten llong. Ychydig a wyddwn am ei flynyddoedd cynnar a'r hyn a sbardunodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth. Ym 1897 priododd Louise Paquier, athrawes o'r Swistir oedd yn gweithio i deulu bonheddig y Gowers o Gastell Malgwyn. Ymgartrefodd y pâr yn Aberdyfan a llwyddodd Tom Mathias i redeg ei fferm fechan yn ogystal â dilyn gyrfa fel ffotograffydd. Roedd ganddynt ddau o blant, James, a anwyd ym 1902, a Tilla, a anwyd ym 1898. Er na gafodd ei hyfforddi'n ffurfiol, roedd yn ddigon hyderus i roi 'ffotograffydd' fel galwedigaeth ar ei dystysgrif priodas ym 1897. Hefyd fe'i rhestrwyd fel ffotograffydd yn y cyfeirlyfrau masnach rhwng 1901a 1920. Nid yw'n glir beth ddigwyddodd ym 1920, ond mae'n debyg na dynnwyd nifer o'r lluniau sydd wedi goroesi wedi'r dyddiad hwn. Cofnodi Bywyd Cefn Gwlad William Johnson a John Morgan, cyryglwyr o Gilgerran, 1905. Fel y mwyafrif o ffotograffwyr gwledig, enillodd Matthias ei fywoliaeth drwy gofnodi digwyddiadau teuluol pwysig, ac mae dros hanner y casgliad yn gyfuniad o luniau priodas, bedydd a grwpiau teuluol, sy'n dangos sut roedd ei arddull wreiddiol yn torri trwy ffurfioldeb ystumiau ei fodelau i gyfleu eu dynoliaeth a'u personoliaeth. Yn ôl y rhai oedd yn ei adnabod, roedd Mathias yn hynod o amyneddgar wrth baratoi i dynnu ei luniau, a gwelir ffrwyth ei amynedd diddiwedd yn fwyaf amlwg yn ei luniau anffurfiol hyfryd o blant. Tynnodd Tom Mathias nifer o ffotograffau o fywyd bob dydd Cilgerran a'r fro, gan greu cofnod heb ei ail o fywyd cymdeithasol ac economaidd ei gymuned. Yn ogystal ag ymddiddori yn y digwyddiadau arbennig, fel dychweliad y gatrawd leol o Ryfel De Affrica, y tripiau Ysgol Sul a dathliadau'r pentref, byddai ei gamera'n cofnodi pethau di-nod a chyffredin bywyd hefyd. Bywyd gwaith Mae'r casgliad yn cynnwys nifer o ffotograffau amhrisiadwy o fywyd gweithwyr y chwareli lleol a'r ffermydd cyfagos. Yn ogystal â thynnu lluniau o'r pysgotwyr yn eu cwryglau, tynnodd luniau o gowperiaid a chwiltwyr y pentref. Fodd bynnag, mae diddordeb Matthias mewn pobl gyffredin yn amlwg, ac amlygir hyn ym mhob un o'i luniau beth bynnag fo'r testun. Nodwedd anarferol o'r casgliad ffotograffau hanesyddol hwn yw bod cofnod llawn o'r holl ddeunydd wedi goroesi. Yn ogystal ag achub y negatifau, cynhaliodd Maxi Davis a'i wraig Peggy gyfres o arddangosfeydd o'r ffotograffau yng Nghilgerran a'r pentrefi cyfagos. Trwy hyn, llwyddasant i gofnodi lleoliadau a dyddiadau bron pob un o'r ffotograffau, ac adnabod y mwyafrif o'r unigolyn sydd ynddynt! Byddai'r casgliad hynod hwn wedi cael ei golli am byth, oni bai am yr amgylchiadau a drosglwyddodd y ffotograffau o domen gardd i gasgliad pwysig mewn amgueddfa, lle'u cedwir ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1905.
