Mae'r darlun o'r 'Wisg Gymreig', sef het ddu dal, siôl goch a sgert wlanen yn adnabyddus iawn. Daeth i gael ei nabod fel gwisg genedlaethol Cymru. Ond ai dyma oedd merched yn ei wisgo slawer dydd go iawn?

Braslun dyfrlliw o Gymraes yn gwau, yn dangos sanau heb draed, canol y 19eg ganrif

Beth yw gwisg genedlaethol?

Mae haneswyr yn gorfod defnyddio gwahanol fathau o wybodaeth i ganfod beth oedd pobl yn ei wisgo bob dydd go iawn. Crewyd gwisg genedlaethol o'r dillad yr oedd merched cefn gwlad yn eu gwisgo. Mae hyn wedi sicrhau bod sawl rhan o'r 'wisg Gymreig' yn arfer cael eu gwisgo gan ferched Cymru.

Ffynonellau gwybodaeth cynnar

Er mwyn gwybod yn iawn beth roedd pobl yn ei wisgo yng nghefn gwlad yn y 18fed a'r 19eg ganrif, mae'n rhaid ymchwilio i ffynonellau o'r cyfnod hwnnw. Yn achos y cyfnodau cynharaf, adroddiadau, dyddiaduron a llythyron teithwyr yng Nghymru ar ffurf llawysgrifau a llyfrau, ynghyd â darluniau gan arlunwyr a deithiai trwy Gymru yw'r prif ffynonellau.

O'r 1830au ymlaen, ceir mwy o adroddiadau gan drigolion Cymru a phobl oedd yn ymddiddori yn yr iaith Gymraeg a'r ffyrdd traddodiadol o fyw, nid arlunwyr a haneswyr yn unig, ond pobl fel Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer.

Twristiaeth dorfol

Cyn diwedd y ganrif, gyda dyfodiad y rheilffyrdd, gwelwyd dechreuadau twristiaeth dorfol, a daeth galw am brintiau, llestri ac, yn nes ymlaen, gardiau post, i gofio'r gwyliau. Mae'n dda bod gan lawer o ffotograffwyr wir ddiddordeb yn y diwylliant traddodiadol, crefftau gwledig ac amaethyddiaeth. Maent wedi cofnodi cymdeithas goll a, thrwy hynny, eu dillad. Mae'r rhan fwyaf o'r dillad a welir mewn casgliadau amgueddfeydd heddiw yn dod o ganol y 19eg ganrif ac wedyn.

Ystyriwch yn ofalus

Mae'n rhaid bod yn ofalus iawn wrth ystyried yr holl ffynonellau hyn. Dieithriaid sy'n gyfrifol am bron yr holl ffynonellau ysgrifenedig ac maent yn tueddu i ganolbwyntio ar yr hynod a'r anghyffredin. Gall darluniau gael eu rhamanteiddio ac yn aml mae ffotograffwyr yn trefnu i'w lluniau ddangos yr hyn y dymunant ei weld. Tua dechrau'r 19eg ganrif, roedd gan bobl ddiddordeb mawr yn nelwedd y Cymry ac arweiniodd hyn at greu gwisg genedlaethol 'safonol', artiffisial fel na wyddem am flynyddoedd lawer bod gwisg y Cymry gwledig mewn gwirionedd yn amrywiol iawn.

Dillad cefn gwlad

Trwy ddadansoddi'n ofalus, cawn dystiolaeth o'r hyn yr oedd pobl yn ei wisgo yn eu bywyd bob dydd, yn enwedig i weithio. Yn sicr, mae modd gwybod beth oedd rhai elfennau o ddillad y Cymry cefn gwlad. Er enghraifft, gwnaed llawer o ddefnydd o wlân a byddai menywod yn gwisgo ffedogau, ffunennau a hetiau dynion. Parhaodd elfennau o hyn yng nghefn gwlad hyd yn oed i mewn i'r 20fed ganrif.

Dillad gwaith ynteu wisg genedlaethol?

Ffedogau a siolau yw'r unig ddillad y mae llaweroedd ohonynt wedi goroesi. Fe rheol, byddai ffrogiau a sgerti'n treulio neu'n cael eu hailddefnyddio fel rhacs. Nid yw hyn yn syndod o gofio cyflwr rhai a ddangosir mewn ffotograffau. Mae nifer o beisiau gwlanen gennym o hyd hefyd, efallai gan fod y sgerti'n eu gwarchod rhag traul. Cedwir llawer o'r rhain mewn casgliadau amgueddfeydd fel enghreifftiau o'r 'wisg Gymreig' ond, mewn gwirionedd, nid oeddent yn perthyn i 'wisg draddodiadol' ymwybodol o gwbl, ond yn ddillad y byddai pobl cefn gwlad yn eu gwisgo'n naturiol.

Waliau mwd a thoeau gwellt

Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod gwledig a godwyd cyn canol y deunawfed ganrif sydd ar ôl yng Nghymru. Y gred gyffredinol oedd na allai'r bobl dlawd fforddio defnyddiau a fyddai'n para. Mae gwaith ymchwil newydd yn awgrymu'n wahanol.

Mewn gwirionedd, roedd bythynnod yn cael eu codi mewn ffordd glyfar iawn, gan dalu sylw i'r manylyn lleiaf a defnyddio'r stwff lleol gorau.

Aeth Amgueddfa Cymru ati i astudio bythynnod Cymreig ac adroddiadau o'r cyfnod, a daethom i'r casgliad mai'r hyn a arweiniodd at eu diflaniad oedd diffyg cynnal a chadw ac, yn bennaf oll, newidiadau yn y ffasiwn o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol.

Adeiladau cynaliadwy

Roedd hi'n costio'n ddrud i gludo defnyddiau ac felly byddai adeiladwyr slawer dydd yn hen lawiau ar ddefnyddio'u hamgylchedd lleol mewn ffordd gynaliadwy. Er enghraifft, defnyddient dom da i wrteithio'r caeau, i wneud lloriau clai, i helpu i rwymo waliau bythynnod ac i helpu i gadw simneiau a wnaed o blethwaith rhag mynd ar dân.

Pridd a thywyrch

Gan na allai pobl dlawd fforddio brics, roedd waliau bythynnod yn cael eu gwneud o gerrig, pridd neu goed. Roedden nhw'n defnyddio'r hyn oedd ar gael yn hwylus ac yn rhad. Yn iseldiroedd gorllewin Cymru — Ynys Môn, Pen Llŷn, Ceredigion a Sir Benfro er enghraifft — pridd oedd y defnydd hwnnw.

Ychydig iawn o fythynnod pridd sydd ar ôl yng Nghymru heddiw; ceir llawer mwy mewn rhannau sychach o Loegr. Yn yr uwchdiroedd gwlyb, byddai'r bobl yn codi bythynnod â waliau tywyrch gan fod tywyrch yn para'n hirach o lawer na phridd.

Tai to gwellt

Yn y cyfnod cyn datblygiad chwareli llechi mawr y gogledd yn y 19eg ganrif a dyfodiad y rheilffyrdd, roedd tai to gwellt yn gyffredin iawn. Erbyn heddiw, mae llawer mwy o dai to gwellt i'w gweld yn Lloegr nag yng Nghymru.

Roedd pedwar dull gwahanol o doi â gwellt yn gyffredin yng Nghymru. Dim ond un ohonynt sy'n dal hyd heddiw a hynny yn y dwyrain.

Yng ngorllewin a gogledd Cymru, roedd yr haen uchaf yn cynnwys dyrneidiau o wellt wedi'u clymu a'u gwthio â theclyn fforchiog i haen isaf o wellt. Yn aml, byddai'r haen isaf yn cael ei gosod ar wely o blethwaith.

Mewn ardaloedd agored, gellid defnyddio rhwydwaith o raffau wedi'u rhoi'n sownd wrth begiau ym mhen y wal neu wedi'u dal yn eu lle â cherrig trymion i ddal y to i lawr.

Simneiau gwellt a phlethwaith

O bridd neu laid y gwnaed lloriau bythynnod yn aml. Gellid defnyddio plethwaith neu raff wellt wedi'u gorchuddio â dwb i wneud y parwydydd. Yn aml, hefyd, roedd y corn simnai a'r lwfer uwch ei ben wedi'u gwneud o blethwaith a dwb. Does dim rhyfedd bod cynifer o'r bythynnod hyn yn llosgi i'r llawr.

Er bod defnyddiau adeiladu'r bythynnod hyn yn rhai cynaliadwy, daethant i ddiwedd eu hoes oherwydd newidiadau cymdeithasol a ffasiynau newydd.

Newid yn y ffasiwn

Wrth i'r Chwyldro Diwydiannol fynd rhagddo ac i fwydydd gael eu mewnforio, roedd mwy a mwy o bobl yn gadael eu bythynnod yng nghefn gwlad i fyw yn y dref.

Aeth mwy a mwy o fythynnod yn eiddo i'r stadau mawr ac fe ddechreuodd y rheini godi tai mwy o faint ar gyfer eu gweithwyr. Yn aml, roedd yn haws dymchwel y bythynnod gwreiddiol nag ychwanegu ail lawr atynt neu eu haddasu.

Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod traddodiadol cynnar sydd ar ôl ac mae'r enghreifftiau gorau i gyd wedi'u rhestru fel rhai sydd o bwysigrwydd pensaernïol arbennig.

Llun a dynnwyd gan Walter Nurnberg yng Ngwaith Alwminiwm y Tŷ Du, Gwent

Llun a dynnwyd gan Walter Nurnberg yng Ngwaith Alwminiwm y Tŷ Du, Gwent

Llun a dynnwyd gan Walter Nurnberg yng Ngwaith Alwminiwm y Tŷ Du, Gwent

Yn archifau ffotograffig Amgueddfa Cymru ceir nifer o brintiau a dynnwyd gan y ffotograffydd diwydiannol o fri Walter Nurnberg OBE. Lluniau ydynt o'r tu mewn i Waith Alwminiwm y Tŷ Du yng Ngwent ym 1968.

O'r Gyfnewidfa Stoc i'r Ystafell Dywyll

Ganed Walter Nurnberg yn Berlin ar 18 Ebrill 1907. Dilynodd ei dad i fyd bancio a daeth yn aelod o'r gyfnewidfa stoc ond teimlai bod y gwaith yn ddiflas. Dechreuodd ymddiddori mewn ffotograffiaeth yn dilyn ymweliad â Choleg Celf Reimann yn Berlin ac, ym 1931, dechreuodd fynd i ddosbarthiadau yn y coleg.

Wrth astudio, daeth Nurnberg o dan ddylanwad gwaith Albert Renger-Pratsch a Selmar Lerski. Yn y 1920au, roeddent wedi chwyldroi byd ffotograffiaeth gan fynd ati mewn ffordd greadigol i gyflwyno pethau bob-dydd mewn ffordd ddramatig. Cafodd syniadau newydd y 'Neue Sachlichkeit' (Gwrthrychedd Newydd) a gwaith athrofa ddylunio Bauhaus yn Dessau ddylanwad arno hefyd. Roedd y rhain yn pwysleisio agwedd ddadansoddol at dynnu lluniau gan dynnu sylw at fanwl-gywirdeb, realaeth a ffurf.

O Berlin i Lundain

Ym 1934, aeth Nurnberg i Lundain a chychwyn busnes llwyddiannus fel ffotograffydd hysbysebion a masnach.

Bu'n gwasanaethu yng Nghorfflu Arloeswyr y fyddin yn ystod yr Ail Ryfel Byd, tan 1944. Dair blynedd yn ddiweddarach, cafodd ei dderbyn yn ddeiliad Prydeinig. Ar ôl gadael y fyddin, cychwynnodd fusnes ffotograffiaeth ddiwydiannol. Dywedodd amdano'i hunan ei fod yn un o'r ffotograffwyr gwallgof hynny a fyddai'n hongian â'i ben i lawr o ben draw braich craen i gael ongl dda ar lun.

Ymhen blynyddoedd wedyn, bu Nurnberg yn darlithio yng Ngholeg Polytechnig Canol Llundain ac yng Ngholeg Harrow ac Ealing. Ym 1968, daeth yn bennaeth Ysgol Ffotograffiaeth Guildford yng Ngholeg Celf a Dylunio Gorllewin Surrey. Ysgrifennodd werslyfrau am dechnegau goleuo ar gyfer ffotograffiaeth hefyd.

Goleuo dramatig

Roedd Nurnburg yn hoffi defnyddio goleuadau tyngsten oherwydd gallai weld yr union effaith y dymunai ei chael gan ddefnyddio lampau â golau siarp, clir. Byddai hyd yn oed yn gofyn am stopio llinellau cynhyrchu os oedd angen ac yn gosod ceblau trydan ychwanegol er mwyn cael ei ffotograffau unigryw. Mae ei ffotograffau'n dangos yn glir pa mor bwysig yw defnyddio golau'n effeithiol. Mae iddynt effaith ddramatig sy'n ein hatgoffa o ffilmiau Americanaidd y 1940au. Mae'r lluniau'n gryf ac yn ddeinamig, yn llawn o rym y byd diwydiannol.

Pan ymddeolodd ym 1974, cafodd Nurnburg yr OBE am ei wasanaeth i fyd ffotograffiaeth a diwydiant. Cafodd lawer o wobrau ac anrhydeddau eraill am ei gyfraniad i ffotograffiaeth. Ceir casgliadau o'i ffotograffau yn Amgueddfa Genedlaethol Ffotograffiaeth, Ffilm a Theledu, Bradford; y Gymdeithas Ffotograffiaeth Frenhinol a'r Gyfadran Peirianneg a Gwyddoniaeth yng Ngholeg Polytechnig Canol Llundain yn ogystal ag yn Amgueddfa Cymru.

Bu farw Walter Nurnberg yn 84 oed ym 1991.

Taith Fawr yn Ewrop

Dwy dudalen o ran gyntaf dyddiadur 1819, yn disgrifio ardal San-clêr yn Sir Gaerfyrddin

Mae nifer fawr o lyfrau hanesyddol-bwysig yn Llyfrgell Amgueddfa Cymru, yn cynnwys llawer o adroddiadau am deithiau yng Nghymru a gyhoeddwyd tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg. Yn wreiddiol, roedd llawer o'r rhain yn cael eu casglu oherwydd y darluniau ynddynt ond mae'r testun sy'n mynd gyda'r darluniau yr un mor bwysig.

Yn y 18fed ganrif, roedd yn arferiad gan foneddigion a chyfoethogion fynd ar "Daith Fawr yn Ewrop" fel uchafbwynt eu haddysg glasurol, gan ymweld â chanolfannau diwylliannol Paris, Fenis, Fflorens a Rhufain. Bu'n rhaid rhoi'r gorau i'r teithiau hyn dros dro oherwydd Rhyfeloedd Napoleon 1790-1815 a dechreuwyd teithio ym Mhrydain yn lle hynny.

Mae'r adroddiadau am y teithiau trwy Gymru'n cynnwys llawer o wybodaeth am bob math o bynciau. Cawn wybod am gyflwr y ffyrdd, y tafarndai a'r gwestai, cawn ddisgrifiadau o blastai a'u cynnwys, a gwybodaeth am amaethyddiaeth, diwydiant, arferion lleol a'r gymdeithas yng Nghymru yn gyffredinol. Mae llawer o'r teithwyr yn sôn am fyd natur yng Nghymru ac mae rhai'n rhestru'r planhigion a'r anifeiliaid y daethant ar eu traws.

Taith Fawr yng Nghymru

Yng nghasgliadau'r Llyfrgell yn Amgueddfa Cymru, ceir tri dyddiadur o'r 19eg ganrif, dyddiedig 1819, 1841 a 1844 gan Lynn Dewing (1773-1854) o Norfolk.

O Gaerdydd i Abertawe

Cychwynnodd ar ei daith gyntaf ym Mryste ar 29 Mai 1819, a theithio mewn llong i Gaerdydd.  Yn y dref honno roedd llwybrau â choed ar hyd-ddynt ger y castell a byddai cynnyrch y ffowndrïau haearn yn cael eu cludo i lawr Camlas Morgannwg.

Roedd yr awdur yn un o'r ychydig ymwelwyr â Llandaf oedd â gair caredig i'w ddweud am y gadeirlan yr oedd John Wood yn ei hailadeiladu ond a adawyd heb ei gorffen ym 1752.

Llwyddodd Abertawe i greu argraff arno oherwydd bod yno 'dai a siopau solet a pharchus a nifer o strydoedd da'. Yn yr ardaloedd o amgylch Caerdydd ac Abertawe, ysgrifennodd fod 'tai'r tlodion', â'u waliau wedi'u gwyngalchu, yn daclusach o lawer na thai tebyg yn Lloegr, ond doedd ganddo ddim i'w ddweud am gyflwr y tu mewn.

Blodau yn y Mynwentydd

Cader Idris, llun dyfrlliw gan John Varley yn yr Adran Gelfyddyd, Amgueddfa Cymru. Dywedodd yr awdur fod Cader Idris fel pe bai'n 'codi ei ben tywyll mawreddog uwchlaw ei frodyr cawraidd'.

Yng Nghydweli, sylwodd yr awdur ar rywbeth sy'n codi mewn adroddiadau eraill o deithiau trwy Gymru — yr arfer o roi blodau ar fedd, rhywbeth sy'n cael ei gymryd yn ganiataol heddiw. 'Sylwais mewn sawl mynwent bod yr hen arferiad Cymreig o blannu blodau ar feddau perthnasau yn dal mewn grym.' [cyfieithiad] Ni ddaeth yn arfer cyffredin i roi blodau ar feddau yn Lloeger tan yn nes ymlaen yn y 19eg ganrif.

Pas i Aberystwyth

Mae'r amser a gymerodd taith 1819 yn awgrymu bod y dyddiadurwr wedi cerdded y rhan fwyaf o'r ffordd. Ond cafodd bas ar gart pysgod i gyrraedd Aberystwyth a bu'n rhaid cyflogi dyn i gario'i fagiau am ryw 23 milltir. Disgrifir Aberystwyth fel 'porthladd a thraeth ymdrochi taclus iawn. Mae'r golygfeydd o'r 'Parade' yn hardd iawn, tua'r tir a'r môr.'

Dringo'r Wyddfa

Yna, teithiodd yr awdur tua'r gogledd. Dringodd yr Wyddfa ar un o'r ychydig ddyddiau y mae'n rhoi dyddiad iddo yn ei ddyddiadur.

'Dydd Gwener 16 Gorffennaf 1819' o'r dafarn yng Nglyn Gwyllyn' [i'r gorllewin o'r Wyddfa].' Roedd wedi codi am hanner awr wedi pedwar i ddringo'r Wyddfa. 'Roeddwn wedi bwriadu cychwyn am 2 o'r gloch, er mwyn cyrraedd y copa mewn pryd i weld yr haul yn codi oherwydd clywais fod honno'n olygfa eithriadol o hardd o'r Wyddfa, ond cefais fy styrbio gymaint â sŵn 4 neu 5 o fwynwyr o Gymry am dair awr ar ôl mynd i'r gwely, fel na chysgais winc cyn un o'r gloch.' [cyfieithiad]

Ger y copa, sylwodd ar fwynglawdd copr a oedd newydd ei agor a chwech o fwyngloddwyr o Gernyw yn gweithio yno.

Detholiad bychan o ddechrau'r ail gyfrol yn 1819 yw'r darnau uchod. Mae'r dyddiaduron yn ein helpu i ddeall Cymru tua dechrau'r 19eg ganrif.

La falaise a Penarth, le soir, marée basse

gan Alfred Sisley

Yr olygfa o'r un man heddiw

Arddangosfa gyntaf yr Argraffiadwyr

Ganed Alfred Sisley ym Mharis ym 1839 i rieni o Brydain a daeth yn un o brif aelodau'r cylch o arlunwyr ifanc a oedd yn gwrthwynebu'r gelfyddyd draddodiadol oedd yn cael ei dysgu yn yr Académie Ffrengig. Ym 1874, cynhaliodd y grŵp hwn y sioe sydd wedi cael yr enw o fod yn 'Arddangosfa gyntaf yr Argraffiadwyr'. Roedd gan Sisley luniau mewn tair o'r saith sioe nesaf a drefnwyd gan yr Argraffiadwyr rhwng 1876 a 1886.

Ni chafodd gymaint o lwyddiant â'i gyfeillion Monet, Renoir a Pissarro ac, ym 1882, enciliodd i dref fechan Moret-sur-Loing ger Fontainebleau, lle bu'n gweithio am weddill ei yrfa. Bu farw yno ym 1899.

Lluniau Sisley o dde Cymru

Yn yr haf 1897, daeth Sisley ar ymweliad â de Cymru, gan aros yn 4 Clive Place, Penarth. Ar 5 Awst, priodwyd ef ag Eugenié Lescouezec yn Neuadd y Dref, Caerdydd.

Roedd Sisley wrth ei fodd ym Mhenarth. Ar 16 Gorffennaf ysgrifennodd [cyfieithiad] "Rwy wedi bod yma ers wythnos ... Mae'r wlad yn bert iawn ac mae gweld y llongau mawr yn hwylio yn ôl a blaen i Gaerdydd yn wych ... Wn i ddim am ba hyd yr arhosaf ym Mhenarth. Rwy'n gysurus iawn yma, mewn 'tŷ lodjin' gyda phobl ddymunol iawn. Mae'r hinsawdd yn fwyn iawn ac, yn wir, bu'n rhy dwym dros y dyddiau diwethaf, yn enwedig nawr wrth i mi ysgrifennu hwn. Rwy'n gobeithio gwneud defnydd da o'r hyn a welaf o'm cwmpas a mynd yn ôl i Moret tua mis Hydref".

Tynnodd Sisley rhyw 19 o ddarluniau olew o Benarth a Bae Langland ger Abertawe (lle'r arhosodd o 15 Awst tan nes iddo fynd yn ôl i Moret ar 1 Hydref). Y rhain oedd ei unig forluniau ac maent yn cyfleu ynni a chyffro darganfyddiad newydd. Mae morluniau Penarth yn fwy atmosfferig na lluniau Langland sy'n dal gwres mawr a golau Penrhyn Gŵyr yn effeithiol iawn.

Gwyddom o ble y tynnwyd chwech o luniau Penarth. Mae un yn dangos coeden ar ymyl y clogwyn a llongau a phier Penarth yn y cefndir. Mae dau'n dangos yr olygfa tua'r gogledd i fyny Môr Hafren ac mae tri'n dangos yr olygfa tua'r de yn edrych ar hyd ymyl y clogwyn i gyfeiriad Larnog. Un o'r golygfeydd hyn tua'r de yw La falaise a Penarth.

Mae goleuni'r hwyr yn dod i mewn ar ogwydd llym o'r gorllewin gan daflu cysgod porffor golau o'r clogwyn serth dros y traeth oddi isod. Mae'r môr ar drai ac mae creigiau Trwyn Ranny a Thrwyn Larnog i'w gweld yn glir.

Ar 4 Hydref 1897, dyma a ddywedwyd mewn erthygl ym mhapur Ffrangegr Le Journal [cyfieithiad]: "Daeth y meistr Argraffiadol â chyfres o forluniau penigamp o Benarth a Bae Langland. Ynddynt, mae awyrgylch rhyfedd y dirwedd honno, sy'n ardal ddieithr i arlunwyr, yn cael ei gyfleu â chelfyddyd sydd mor hudolus ag ydyw o bersonol."

Mae gweledigaeth Sisley'n arwydd o newid sylfaenol yn y ffordd o ddehongli tirwedd Cymru ac mae'r ffordd newydd hon yn disodli dull Rhamantaidd Turner a'i olynwyr. Agorodd Sisley a'i gyd-Argraffiadwyr ffordd newydd ar gyfer y genhedlaeth nesaf, a arweiniwyd gan yr arlunwyr o Gymry, Augustus John a James Dickson Innes.