Tirlun Rhamantaidd trawiadol 6 Gorffennaf 2007 Mae Samuel Palmer yn un o arlunwyr tirluniau pwysicaf Prydain o’r Cyfnod Rhamantaidd. Tirlun o’r enw Codiad yr Ehedydd [‘The Rising of the Lark’] yw’r cyntaf o ddarluniau Palmer i gyrraedd casgliadau Amgueddfa Cymru. Codiad yr Ehedydd gan Samuel Palmer Derbyniwyd 1990; Rhodd; Sidney Leigh trwy Gronfa Genedlaethol y Casgliadau Celfyddyd Samuel Palmer (1805–51) Mab llyfrwerthwr o Lundain oedd Samuel Palmer. Cyfarfu Palmer â William Blake (1757–1827) ym 1824 a chafodd y bardd a’r arlunydd arbennig hwn ddylanwad mawr ar ei waith. Ymgartrefodd Palmer ym mhentref Shoreham yng Nghaint. Aeth ati i greu iaith symbolaidd, gan ddefnyddio’i luniau i ddathlu ffrwythlondeb a symlrwydd gwledig y byd cyn y chwyldro diwydiannol. Roedd gwaith diweddarach Palmer yn fwy confensiynol a naturiolaidd. Teithiodd i Gymru a rhannau eraill o Brydain tua dechrau’r 1830au, ond ni chafodd ei ysbrydoli gymaint yn unman ag yn Shoreham. Ar ôl priodi â Hannah, merch yr arlunydd John Linnell (1792–1882), roedd yn tueddu i dynnu lluniau i geisio bodloni gofynion y farchnad. Cerdd yn ysbrydoli Ysbrydolwyd Codiad yr Ehedydd gan linellau o L’Allegro gan y bardd John Milton (1608–1674), un o ffefrynnau’r arlunydd: ‘To hear the lark begin his flight, And, singing, startle the dull night, From his watch-tower in the skies, Till the dappled dawn doth rise’ Trwy ddarlunio’r wawr yn torri a chân lawen yr ehedydd, mae Palmer yn awgrymu cychwyn newydd. Mae’n bosib bod y bugail sy’n agor y giât i’r oen fynd trwyddi i’r tiroedd eang y tu hwnt yn symbol o gychwyn bywyd newydd. Seiliodd Palmer y darlun olew hwn ar ddyluniad manwl a dynnodd tua diwedd ei gyfnod yn Shoreham. Ysgrifennodd ei fab Alfred Herbert Palmer am y llun yn ei fywgraffiad, The Life of Samuel Palmer. Awgrymodd fod ei dad wedi’i baentio yn fuan ar ôl dychwelyd o’r Eidal ym 1839. Y Cyfnod Rhamantaidd Mae’r llun hwn yn perthyn i’r Cyfnod Rhamantaidd. Yn y cyfnod hwn, roedd llawer o arlunwyr, cerddorion ac awduron yn ceisio ail-greu ffordd wledig o fyw a oedd, yn eu barn nhw, yn cael ei cholli oherwydd dyfodiad diwydiant.
Llyfrgell Amgueddfa Cymru 6 Gorffennaf 2007 Sefydlwyd llyfrgell Amgueddfa Cymru flynyddoedd lawer cyn i brif adeilad yr Amguedda yng Nghaerdydd gael ei agor yn ffurfiol ym 1927. Y llyfrgell yn Amgueddfa Cymru Miss E.M. Breese, catalogydd o Brifysgol Cymru gerllaw, oedd y Llyfrgellydd cyntaf. Er mai ym 1913 y cyrhaeddodd Miss Breese, dechreuwyd derbynodi llyfrau ym 1909. Dechreuadau casgliad Yr eitem gyntaf i gael ei derbynodi oedd copi o lawlyfr John Ward o bethau o gaer Rufeinig Gelligaer (yn nes ymlaen, daeth John Ward, Curadur amgueddfa Caerdydd, yn Geidwad Archeoleg Amgueddfa Cymru). Ymhlith y llyfrau cyntaf a brynwyd ym 1909/10, roedd y Yearbook to learned and scientific societies, llyfr Esther Crawford, Cataloguing: suggestions for the small public library ac arweinlyfr i Dŷ'r Cyffredin. Ym mhrif Lyfrgell yr Amgueddfa, yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, ceir ystafell ganolog ag ynddi silffoedd a lle ar gyfer staff a darllenwyr a dwy adain o raciau symudol trwm o'r 1920au, sy'n dal i gael eu defnyddio heddiw. Daw'r unig enghraifft arall y gwyddom amdani o raciau fel hyn, yn crogi o drawstiau haearn, o hen staciau llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig. Yr Amgueddfa'n ehangu Wrth i'r Llyfrgell fynd yn rhy fawr i'r lleoliad gwreiddiol, cafodd llyfrgelloedd adrannol eu creu. Yn ogystal â'r llyfrgelloedd a geir yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, ceir casgliad sylweddol yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Erbyn hyn, mae'r llyfrgell sy'n ymdrin â hanes diwydiant ac archeoleg yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau ym Abertawe a cheir casgliadau bychain yn Amgueddfa Lechi Cymru ac Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru. Caiff y tair llyfrgell eu gweinyddu o Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Casgliadau pwysig ac arwyddocaol Mae'r Llyfrgell wedi cael nifer o roddion pwysig. Y rhodd bwysicaf oedd llyfrgell Tomlin o lyfrau o'r 17eg ganrif ymlaen ar Folysgiaid. Mae'n cynnwys sawl cyfrol o'r ysgythriadau astudiaethau natur gorau erioed a liwiwyd â llaw. Ym 1953, cyrhaeddodd casgliad Willoughby Gardner, gyda nifer o lyfrau argraffedig cynnar ar y gwyddorau naturiol, yn cynnwys llysieulyfr a'r unig ddau incwnabwlwm (llyfrau a gyhoeddwyd cyn 1501) — sef dau argraffiad o ysgrifau Pliny ar astudiaethau natur o 1481 a 1487. Yn ogystal â staff yr Amgueddfa, mae llawer o fyfyrwyr yn defnyddio'r Brif Lyfrgell ac mae'r cyhoedd yn gallu trefnu ymlaen llaw i'w ddefnyddio. Casgliadau arbennig Yn ogystal â llyfrau am waith cyffredinol amgueddfeydd a chadwraeth, ceir nifer o gasgliadau arbennig yn y Brif Lyfrgell yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd. Er enghraifft, ceir yno gasgliad da o lyfrau am dopograffeg Cymru — llyfrau taith o'r 18fed ganrif a dechrau'r 19eg yn bennaf, a rhai llawysgrifau. Ar fenthyg i'r llyfrgell, mae set o gopïau Gwendoline Davies ei hunan o lyfrau yr hen Wasg Gregynog mewn rhwymiadau arbennig. Bu'r Llyfrgell yn prynu enghreifftiau o lyfrau o weisg preifat eraill o'r un cyfnod â rhai yr hen Wasg Gregynog, yn ogystal â gweisg preifat modern yng Nghymru fel Old Stile Press a Red Hen Press. Mae'r Llyfrgell dal yn casglu heddiw.
Friday 6th July Chris Owen, 6 Gorffennaf 2007 Contributed by CAROLINE and pupils of LLANTWIT MAJOR COMPREHENSIVE SCHOOLThe students visited the site as a geography field trip. However, it also it also covered subjects such as art, science, biology and history. Today the students were making clay huts replicating Iron Age Roundhouses. The students were shown around the site and shown post holes and a hearth forming a roundhouse as inspiration for their Iron Age roundhouses of clay.Last year (then in year 6 of primary school) the same students visted the site, looking at the spoil heap and sieving for finds. Today they were learning more in depth about the structural elements of Iron Age roundhouses, particularly their entrances and the positioning of the hearth in the centre of the roundhouse.The weather was particularly bad and a temporary hut was constructed using posts and tarpaulin. Unfortunately the archaeologists weren’t so lucky and had to continue digging in the rain while the comprehensive students made clay huts under shelter…Site visit was 2 hours long, involved a site tour and creative tasks. The students from this year’s year 7 are hoping to come again when in year 8.
Mynd am dro trwy dde Cymru ym 1804 6 Gorffennaf 2007 Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad helaeth o lyfrau topograffig o ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ac ynddynt ddarluniau ardderchog. Llun o groesau o'r 11eg ganrif ger Margam, o lyfr Excursions Donovan (1805) Ysgrifennwyd un o'r llyfrau hyn, Descriptive Excursions through South Wales and Monmouthshire in the Year 1804, and the Four Preceding Summers, gan Edward Donovan, awdur a oedd yn canolbwyntio ar fyd natur. Ysgrifennodd lawer o lyfrau ar wahanol fathau o greaduriaid fel pryfetach, cregyn a physgod. Ceir ynddynt lawer o blatiau lliw o safon uchel iawn. Yn ogystal, roedd gan Donovan gasgliad mawr o sbesimenau o fyd natur. Hwn oedd y casgliad a agorwyd i'r cyhoedd ym 1807 fel y London Museum and Institute of Natural History. Er bod Donovan yn ddyn cyfoethog i gychwyn, bu farw'n dlawd — yn ôl pob tebyg, llyfrwerthwyr oedd yn rheoli ei weithiau i gyd a oedd, yn ôl y cyfrif, yn werth dros £60,000 yn y 1830au. Parotiaid Cymru Yn Descriptive Excursions through South Wales and Monmouthshire in the Year 1804, and the Four Preceding Summers, a gyhoeddodd mewn dwy gyfrol ym 1805, mae'n disgrifio'i deithiau o Fryste i Sir Benfro. Mae Donovan yn cynnig llawer o sylwadau ar fyd natur a daeareg yr ardaloedd y mae'n dod ar eu traws, fel palod Ynys Bŷr, a alwyd yn 'barotiaid Cymru' gan forwyr. Mae Donovan yn disgrifio topograffeg, arferion, pensaernïaeth a hynafiaethau y mannau y mae'n ymweld â nhw. Prynodd ben bwrdd Rhufeinig o Gaerllion ar Wysg, yn dangos llun o Fenws. Mae'r cerflun hwn ar goll erbyn hyn, ond ceir llun ohono yn ei adroddiad am ei deithiau. Mae'r gyfrol gyntaf yn sôn am ei daith hyd at ardal Ewenni ger Pen-y-bont ar Ogwr a'r ail gyfrol yn mynd â'r darllenydd o Fargam i Ddinbych-y-pysgod. Ceir un bennod, o dros 80 o dudalennau, yn disgrifio cyflwr olion a henebion Caerllion ar Wysg. Yn ogystal â bod yn adroddiad archeolegol defnyddiol ynddo'i hunan, ceir yno hefyd nifer o ysgythriadau o bethau a ganfuwyd yn y gaer Rufeinig yn cynnwys cerfluniau, crochenwaith, darnau arian a theils. Croesau cerrig Margam Ceir disgrifiadau o henebion cyfnod diweddarach yn yr ail gyfrol, sy'n sôn am ymweliad Donovan ag ardal Margam. Yn ogystal ag adfeilion abaty Sistersaidd Margam, roedd yno nifer o groesau cerrig ac arysgrifau arnynt a oedd yn perthyn i'r cyfnod Cristnogol Cynnar. Roedd pâr ohonynt ger ffermdy Cwrt-y-Dafydd. Ar y pryd, roedd croesau Cwrt-y-Dafydd yn cael eu defnyddio fel pont dros nant. Ceir llun ohonynt yn un o'r platiau mwyaf deniadol a ddefnyddiwyd i ddarlunio adroddiad Donovan am ei daith. Mae Donovan yn eu cymharu â henebion tebyg a welodd yn Llanilltud Fawr. Erbyn hyn mae'r slabiau hyn yn rhan o gasgliad yn Amgueddfa Abaty Margam ac fe'i gelwir, ar ôl yr arysgrifau sydd arnynt, yn groesau Ilquici ac Ilci. Croesau o'r unfed ganrif ar ddeg ydynt. Aeth Donovan ymlaen i Margam ei hunan. Gadawyd ef i mewn gan y garddwr a oedd yn cael gadael pobl ddieithr i mewn os oeddent yn 'edrych yn barchus'. Mae'n disgrifio ac yn darlunio dau heneb Cristnogol Cynnar arall o'r ardal. Mae'r adroddiadau hyn yn rhoi cipolwg gwerthfawr i ni ar fywyd o ddydd i ddydd yng Nghymru tua diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg.
