Dogfennu'r Gorffennol - Archif Gohebiaeth Tomlin 15 Chwefror 2010 John Read le Brockton Tomlin oedd un o'r casglwyr cregyn uchaf ei barch yn ei gyfnod. Gan Amgueddfa Cymru mae ei gasgliad helaeth o gregyn ac archif ei ohebiaeth. Amcangyfrifir fod yr archif yn cynnwys ymhell dros fil o ddogfennau yn dyddio o ddechrau'r 1800au i ganol y 1900au. Mae'n gasgliad o'r holl ohebiaeth rhwng Tomlin a nifer o'i gymdeithion cregyn ledled y byd. Gwnaed nifer o ddarganfyddiadau diddorol wrth gatalogio'r archif hwn. Eglurwyd agweddau o fywydau'r casglwyr, gan adrodd am deithiau darganfod, afiechyd a chaledi personol, rhyfel, gwahoddiadau cinio a chardiau Nadolig. Mae dewis o eitemau o'r archif ar gael isod. Golwg agos: Llun o'r casglwr cregyn o Japan, Shintaro Hirase, ei wraig a'i chwech o blant. Golwg agos: Llythyr oddi wrth Yoichiro Hirase yn dweud sut arweiniodd ei afiechyd at gau ei amgueddfa yn Kyoto, Japan. "Rwy'n aml yn teimlo poen difrifol yn yr abdomen, a thwymyn. Mae'n bwysig iawn i mi orffwys yn llwyr, ac rwyf, felly, yn gorfod bod yn llonydd a gorwedd yn dawel yn y gwely". Golwg agos: Cerdyn Nadolig oddi wrth William Evens Hoyle, cyfarwyddwr cyntaf Amgueddfa Cymru, 1909-1926. Golwg agos: Cyfarchion y tymor a cherdd! "Here, direct from a Ceylon friend A Butter-firkin cone I send. 'Tis said to be the largest known, (Well, friend, that's not for me to own) Linnaeus, Martini, Sowerby, Reeve, Might have a bigger up their sleeve. If this should prove the largest size 'Twould be to me a great surprise. Notice its bulk and elevation, ("The finest Betulinus in Creation"). Golwg agos: Llythyr oddi wrth y casglwr cregyn Americanaidd, Joseph Emerson, yn cyhoeddi ei ymddeoliad. "...Rwyf bellach yn 86 a hanner mlwydd oed, ac mae'n rhaid i mi ffarwelio gyda'r gwaith yr wyf yn ei garu ac wedi cyfranogi ynddo cyhyd. Mae'n ormod o dreth ar fy nerfau...". Golwg agos: Gwahoddiad i ginio "Bydd eog hallt, darn o gig oen a salad yn barod ar eich cyfer yma am chwech yfory". Golwg agos: Gwahoddiad oddi wrth y Parchedig Ellerton Alderson i Tomlin, yn cynnig ymweliad gyda'i dŷ yng ngorllewin Sussex. "Mae'r orsaf rheilffordd agosaf yn Goring yn ddiwerth i bob pwrpas, y gwasanaeth trên, fel y dywedwch, yn 'bwdr' ". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth W. Junk, Berlin, 18 Ebrill 1933. "Er gwaethaf fy ngwreiddiau Iddewig, nid wyf wedi dioddef aflonyddwch". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post gan y casglwr a deliwr cregyn Almaenaidd, Martin Holtz, 1 Chwefror 1928. "Erbyn y rhyfel, fodd bynnag, mae fy holl fodolaeth wedi'i ddinistrio, ac yn arbennig fel naturiaethwr, teithiwr a deliwr. Heb fodd a heb gefnogaeth, nid oes modd i mi barhau gyda'm menter wyddonol". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Cerdyn post oddi wrth y cregynegwr o Japan, Yoichiro Hirase, 1 Rhagfyr 1918. "Dymunaf i chi'r Nadolig mwyaf llawen a'r flwyddyn newydd hapusaf, gyda phob math o lwc dda, yn arbennig ar yr achlysur hwn pan fo golau siriol heddwch wedi cychwyn gwawrio i yrru'r cymylau diflas o ddychryn ac arswyd i ffwrdd, y rhai a fu'n drwm dros yr holl fyd am bedair blynedd a hanner, a achoswyd gan y Rhyfel Ewropeaidd mawr, yr ysgytwad hyllaf a'r helaethaf a brofwyd erioed ar y ddaear". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth y cregynegwr Americanaidd Walter Eyerdam, 4 Awst 1935. "Ymddengys fod fy ngwraig wedi'i hysbrydoli gan y system newydd a weithredwyd gan Adolf Hitler ac adfywiad y cynnydd a'r Ysbryd cenedlaethol ymysg Almaenwyr. Fy nymuniad gwirioneddol yw na fydd rhwyg eto rhwng yr Almaen a Lloegr...". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth La Société Guernesiaise, 12 Hydref 1946. "Roeddem yn bwyta cregyn meheryn pan oedd rhai ar gael, roedd yr Almaenwyr hefyd yn eu bwyta yn ystod rhan ddiwethaf eu harhosiad pan na gyrhaeddodd eu bwyd ar ôl D. Day". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Labordy Cefnforeg yr Alban, Caeredin. 4 Chwefror 1918. "Ni fu unrhyw ddeunydd yn fy labordy yn anoddach cyrraedd ato erioed nag ydyw ar hyn o bryd dan amodau rhyfel. Nid oes gennyf staff (oll yn gwasanaethu neu wedi'u lladd), ac mae'n amhosibl i mi drin y Molysgiaid yr ydych yn gofyn amdanynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Llythyr oddi wrth Ysgrifennydd Anrhydeddus y Pwyllgor Rhyfel Bioleg, 4 Rhagfyr 1944. "Buaswn yn ddiolchgar iawn pe bai modd i chi roi unrhyw wybodaeth i mi ar ddosbarthiad cregyn bylchog neu folysgiaid eraill a all ddal nofwyr neu beri anghyfleustra iddynt". Casglu mewn Adfyd &emdash; Adeg Rhyfel: Portread o Arthur Douglas Bacchus. Bataliwn Cartref (Adfyddin), Barics Combermere, Windsor. 17 Ionawr 1917 Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth C. Hughes yn disgrifio ei wyliau yn yr Amerig, 19 Ebrill 1892. "Roedd ein taith i'r Amerig yn hudol! ...Roedd y Grand Canyon yn syfrdanol...". Teithiau a Gwyliau: Cregynegwr Americanaidd, Junius Henderson, yn casglu molysgiaid yn Colorado. "Rhyw fath o gregynegwr mewn trowsus lledr fel cowboi, yn casglu molysgiaid ar Grand Mesa, Colorado...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr oddi wrth y cregynegwr o Awstralia, Charles Hedley, yn adrodd am wyliau hir yn Affrica. 11 Ebrill 1925 "Crwydrais yn hamddenol drwy Great Rift Valley, un o ryfeddodau daearegol y byd". Teithiau a Gwyliau: Parhad o'r llythyr oddi wrth Theodore Dru Alison Cockerell, 19 Tachwedd 1927. "Gadawyd y cwch ym Mhort Said ac aethom i ddinas Cairo gan weld y Pyramidiau a'r Sphinx. Mae'r gwrthrychau yn Amgueddfa Cairo yn fwy ysblennydd nag y gall y lluniau ddangos...". Teithiau a Gwyliau: Llythyr a ysgrifennwyd ar y môr gan Theodore Dru Alison Cockerell. 'Gadael Bab-el-Mandeb' (culfor rhwng Yemen, Djibouti ac Eritrea), 19 Tachwedd 1927 "Rwy'n darlunio ochrau'r dopograffeg ar ddwy ochr Bab-el-Mandeb. Mae'n folcanig ac yn rhyfeddol o debyg i ynysoedd lleiaf Madeira." Teithiau a Gwyliau: Anthony Arkell — Sudan (c. 1925) Casglwyr a Chasglu: "Just me in one of my dreams". Thompson van Hyning — Amgueddfa Talaith Florida, 27 Ebrill 1925. Casglwyr a Chasglu: Llun o gyfarfod yn Vienna, Gorffennaf 1930. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Phillipe Dautzenberg, Charles Hedley a Henri Fischer - Paris, Hydref 1912. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Emery ac Elsie Chace a Daniel Emery - St Petersburg, Florida. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Ffrengig Eugène Caziot, 1923. Casglwyr a Chasglu: John Wesley Carr o Amgueddfa Hanes Natur, Nottingham. Casglwyr a Chasglu: Y cregynegwr amatur, Henry Burnup a setlodd yn Ne Affrica yn 1894. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Prydeinig Arthur Edwin Boycott, 1925. Casglwyr a Chasglu: Y casglwr Americanaidd, Frank Collins Baker yn ei gasgliad. Casglwyr a Chasglu: Y casglwyr Robert Tucker Abbott, Bill Clench ac Emery Chace - San Pedro, 1940.
Adnabod mwynau yn Amgueddfa Cymru Amanda Valentine a Jana Horak, 7 Rhagfyr 2009 Y peiriant diffreithio â phelydr ecs yn yr Adran Ddaeareg Rhoi pelydr ecs drwy sampl o garreg o'r tarddiant hyd y synhwyrydd Crisial cwarts Graffit Diamwnt Langit Wroewolfeit Un o weithgareddau'r Adran Ddaeareg yn Amgueddfa Cymru yw dogfennu pob mwyn hysbys yng Nghymru. Gellir adnabod mwynau drwy edrych arnynt ond i gadarnhau'n derfynol defnyddiwn broses a elwir yn ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Mae'r dechneg hon yn rhoi i ni ôl bys fel petai o fwynau naturiol ac o waith dyn ac mae modd ei gymharu â chronfa ddata o samplau hysbys. Dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r rhan fwyaf o fwynau'n grisialaidd sy'n golygu eu bod wedi'u gwneud o fframwaith rheolaidd o atomau sy'n creu 'delltwaith crisialaidd' unigryw. Pan aiff pelydrau ecs drwy fwyn mae'r atomau'n peri bod y pelydrau ecs yn cael eu diffreithio neu eu plygu i sawl gwahanol gyfeiriad. Gellir cofnodi patrwm y pelydrau ecs wedyn i gynhyrchu ôl bys. Nid oes gan unrhyw ddau fwyn yr un trefniant o atomau ac felly mae eu holion bysedd (neu batrymau diffreithio delltwaith) yn unigryw. Gellir defnyddio'r patrymau hyn felly i adnabod mwynau. I ddadansoddi sampl fach o fwyn drwy ddefnyddio diffreithio â phelydr ecs mae'n cael ei falu'n bowdwr a'i pheledu â phelydrau ecs. Cofnodir y data fel graff o'r enw diffreithogram sy'n ffurf hwylus i weld y canlyniad. I adnabod y mwyn cymherir y canlyniad â chronfa ddata o batrymau miloedd o fwynau hysbys. Mwynau sy'n edrych yr un ffunud Mae adnabod wrth weld yn bwysig o hyd am ei bod yn bosibl i ddau fwyn gwahanol feddu ar yr un cyfansoddiad cemegol ond i ymddangos yn wahanol iawn. Er enghraifft mae gan ddiamwnt a graffit (ill dau yn garbon pur) yr un cyfansoddiad cemegol ond maent yn amlwg yn wahanol nid o ran golwg yn unig ond hefyd o ran caledwch a ffurf grisial. Ar y llaw arall mae wroewolfeit a langit yn ddau fwyn copor sydd yr un ffunud yn gemegol ac mae'r ddau ohonynt yn ffurfio nodwyddau glas. Fel canlyniad maent yn anodd iawn gwahaniaethu drwy edrych arnynt yn unig. Ond oherwydd bod ganddynt wahanol strwythurau crisialau maent yn cynhyrchu gwahanol batrymau diffreithio ac felly mae dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs yn ffordd gyflym a dibynadwy o wahaniaethu rhyngddynt. Nid oes gan rai mwynau strwythur crisial rheolaidd ac felly ni chynhyrchant batrymau diffreithio. 'Mwynau amorffaidd' yw'r enw arnynt ac ni ellir eu hadnabod drwy ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Defnyddio dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r dechneg yn cael ei defnyddio'n eang ym maes daeareg ac mewn ystod o ddisgyblaethau cysylltiedig. Er enghraifft fe'i defnyddir i adnabod mwynau mewn lliwiau arlunwyr a chyfansoddiad rhwd ar wrthrychau archeolegol. Gall cadwraethwyr wedyn benderfynu ar y driniaeth briodol i sbesimenau mewn amgueddfa.
Mae gwaith y cregynegwr mawr wedi cyrraedd y lan Harriet Wood & Jennifer Gallichan, 9 Tachwedd 2009 Mae casgliadau molysgiaid Amgueddfa Cymru o bwys rhyngwladol ac yn cynnwys cannoedd o filoedd o sbesimenau. Yn 2008 cyhoeddwyd y llyfr diffiniol ar waith y casglwr mawr César-Marie-Felix Ancey (1860–1906). Enwodd César-Marie-Felix Ancey lawer o rywogaethau tir a dŵr croyw oedd yn newydd i wyddoniaeth. Daeth cyfran o’i gasgliad i Amgueddfa Cymru ym 1955 fel rhan o gasgliad Melvill-Tomlin. Er 2004 mae staff Amgueddfa Cymru yn ymchwilio i gasgliad Ancey sydd mewn amgueddfeydd ledled y byd ac erbyn hyn mae ganddynt y rhestr ddiweddaraf a mwyaf cynhwysfawr o’i enwau newydd a’i gyhoeddiadau gwyddonol. Mae’n ddefnyddiol iawn i arbenigwyr ac ymchwilwyr dros y byd. César-Marie-Felix Ancey Un o gregynegwyr mawr oes Fictoria oedd César-Marie-Felix Ancey ac roedd ei gyfraniad yn anferth yn ei fywyd byr. Ganed ef ym Marseille, Ffrainc, ar 15 November 1860 ac roedd ganddo ddiddordeb byw ym myd natur o oed cynnar. Creodd ei gasgliad ei hun o gregyn ac wedyn ysgrifennodd a chyhoeddodd sawl papur ar gregynneg. Pan oedd yn 23 oed cafodd ei benodi’n gadwraethydd casgliadau pryfetegol Oberthur yn Rennes (Roazhon) yn Llydaw. Dychwelodd wedyn i Marseille i astudio’r gyfraith, llenyddiaeth a gwyddoniaeth a chafodd ei ddiploma ym 1885. Dwy flynedd wedyn cafodd swydd gyda’r llywodraeth yn Algeria. Ar ôl 13 o flynyddoedd o waith caled cafodd ei ddyrchafu’n weinyddydd dros dro ym Mascara yng ngorllewin Algeria. Cyflawnodd ei holl astudiaethau o folysgiaid yn ei amser hamdden. Sbesimenau o bob man dan haul Diddordeb pennaf Ancey oedd malwod bychain y tir. Drwy gyfnewid a phrynu y casglodd sbesimenau o bob man dan haul. Mae’r Cefnfor Tawel ac Asia yn cael eu cynrychioli’n arbennig o gryf yn ei gasgliad ond mae hefyd yn cynnwys enghreifftiau o Ewrop, Gogledd a De America ac Affrica. Breuddwyd fawr Ancey oedd taith wyddonol i Ynysoedd Cabo Verde neu Dde America ond ni wireddwyd ei ddymuniad am iddo farw o’r dwymyn pan oedd yn 46 oed. Chwalu’r casgliad Ar ôl marwolaeth Ancey aeth ei holl gasgliad at Paul Geret, masnachwr cregyn, a werthodd y cwbl ym 1919 a 1923. Brwydrodd casglwyr preifat mawr yr oes – Tomlin, Dautzenberg, Connolly ac eraill – yn erbyn ei gilydd i gael cyfran o’r casgliad oedd yn cael ei chwalu. Erbyn hyn mae’r rhan fwyaf o sbesimenau Ancey yn Amgueddfa Cymru (Caerdydd: casgliad Melvill-Tomlin), Sefydliad Brenhinol Gwyddorau Naturiol Gwlad Belg (Brwsel: casgliad Dautzenberg), Muséum National d’Histoire Naturelle (Paris), Amgueddfa Bernice P. Bishop (Honolulu) ac Amgueddfa Hanes Natur (Llundain: casgliad Connolly). Teyrnged i gyflawniadau Ancey Ym 1908 lluniwyd rhestr o’i gyhoeddiadau am folysgiaid wedi’i dilyn yn fuan gan restr ar wahân o’r enwau gwyddonol a gyhoeddodd. Gwelwyd o’r ddau gyhoeddiad hyn fod Ancey wedi disgrifio rhyw 550 o enwau gwyddonol mewn 140 o bapurau. Yn anffodus nid oedd yr un o’r ddwy restr hyn yn gyflawn a bu hyn yn ddraenen yn ystlys ymchwilwyr byth ers hynny. Mae staff yn Amgueddfa Cymru erbyn hyn wedi dod o hyd i holl bapurau Ancey ac wedi llunio llyfryddiaeth gynhwysfawr sy’n rhestru 176 o gyhoeddiadau ac ynddynt 756 o enwau gwyddonol newydd. O gribo drwy gasgliad Melvill-Tomlin gwyddom fod rhyw 300 o’r enwau hyn yn codi yn ein casgliadau o sbesimenau gan Ancey a bod gennym deipsbesimenau o 155 ohonynt. Ffrwyth yr ymchwil hon yw The New Molluscan Names of César-Marie-Felix Ancey sef yr ymdriniaeth lawnaf o’i waith erioed. Mae’r gyfrol yn datgelu gwir faint cyfraniad Ancey i wyddoniaeth a chregynneg gan wneud ei gasgliad yn fwy hygyrch i’r gymuned wyddonol ledled y byd.
Archif De la Beche yn Amgueddfa Cymru Tom Sharpe, 20 Ebrill 2009 Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855) Map daearegol cyntaf Jamaica Duria Antiquior - A more Ancient Dorset. Dyfrlliw gan De la Beche yn 1830. Y llun hwn oedd y cyntaf i bortreadu amgylchedd ffosil yn ei gyfanrwydd, ac i ddangos sut yr oedd gwahanol elfennau o'r ffosilau ffawna a flora yn rhyngweithio, yn arbennig felly ymlusgiaid môr mawr y Cyfnod Jwrasig cynnar. De la Beche a'i merched yn Abertawe, 1853 Mae Adran Daeareg Amgueddfa Cymru yn rhoi llety i un o'r archifau daearegol pwysicaf yn y byd. Mae'n cynnwys dros 2,000 o eitemau - llythyrau, dyddiaduron, dyddlyfrau, brasluniau a ffotograffau - gan un o brif ddaearegwyr dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, Syr Henry Thomas De la Beche (1796-1855). Yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwaraeodd De la Beche ran bwysig yng ngwyddor newydd daeareg. Yn ogystal â'i gyfraniadau gwyddonol, sefydlodd ddaeareg fel galwedigaeth a sefydlu nifer o brif sefydliadau daearegol Prydain gan gynnwys y rhain: British Geological Survey Museum of Practical Geology (wedyn y Geological Museum ac erbyn hyn y Natural History Museum yn Llundain) School of Mines (erbyn hyn yn rhan o Imperial College Llundain) Mining Record Office (erbyn hyn yn rhan o'r Coal Authority). Ganed De la Beche yn Llundain ac fe'i magwyd yn Nyfnaint a Lyme Regis yn Dorset, ble datblygodd ddiddordeb mewn daeareg drwy ei gyfeillgarwch gyda merch leol, Mary Anning (1799-1847) a oedd yn casglu ffosiliau. Jamaica Roedd cyfoeth ei deulu'n dod o gaethweision a phlanhigfa siwgwr yn Jamaica, ac ym 1823-4 treuliodd ddeuddeg mis ar yr ystâd. Roedd hefyd wedi teithio o amgylch yr ynys gan archwilio ei cherrig brig. Wrth ddychwelyd i Loegr, cyhoeddodd y disgrifiad cyntaf o ddaeareg Jamaica a'i map daearegol cyntaf. Ystyrir De la Beche fel 'tad daeareg Jamaica'. Dechreuodd De la Beche fapio creigiau Dyfnaint yn gynnar yn y 1830au. Ond roedd yr aflonyddwch yn Jamaica oherwydd diddymu caethwasiaeth a chwymp yn y farchnad siwgwr wedi ei adael mewn anawsterau ariannol. Nid oedd yn gallu parhau gyda'i waith. Ysgrifennodd at Fwrdd yr Ordnans gan gynnig cwblhau mapio daearegol Dyfnaint i'r llywodraeth am £300. Roedd ei gais yn llwyddiannus a chafodd ei benodi'n Ddaearegydd i Arolwg Trigonometrig yr Ordnans. Sefydlu Arolwg Daearegol Prydain Unwaith bod gwaith Dyfnaint wedi'i orffen gwnaeth gais llwyddiannus i barhau gyda mapio daearegol Cernyw ac ym 1835 sefydlwyd Arolwg Daearegol yr Ordnans. O hwn tyfodd Arolwg Daearegol Prydain heddiw. Mewn cyfnod pan oedd y rhan fwyaf o ddaearegwyr yn ficeriaid neu amaturiaid oedd â diddordeb gydag incwm preifat, De la Beche oedd un o'r proffesiynolion cyntaf. Ym 1837 symudodd De la Beche ei Arolwg Daearegol i Abertawe gan gydnabod pwysigrwydd economaidd maes glo Cymru. Yn fuan daeth yn rhan o fyd gwyddonol lleol fel aelod o Sefydliad Athronyddol a Llenyddol Abertawe a chyfaill i'r naturiaethwr o Abertawe, Lewis Weston Dillwyn. Roedd gan De la Beche ferch deunaw oed, Elizabeth (Bessie). Yn fuan daeth hi'n gyfaill i un o feibion Dillwyn, Lewis Llewelyn Dillwyn , a phriodon nhw yn Awst 1838. Gan eu disgynyddion nhw y daeth y rhan fwyaf o archif De la Beche i'r Amgueddfa yn y 1930au. Darganfod ffosiliau ysblennydd Mae'r papurau'n cynnwys cyfoeth o wybodaeth am ddaeareg gynnar yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd enwau'r cyfnodau daearegol (Cambriaidd, Ordofigaidd ac ati) sydd erbyn hyn mor hysbys yn cael eu cynnig am y tro cyntaf ac o hyd yn ddadleuol. Roedd ffosiliau newydd ac ysblennydd yn cael eu darganfod a thystiolaeth o Oes y Rhew'n cael ei hadnabod am y tro cyntaf. Bu De la Beche yn gweithio'n bersonol ar ddisgrifiadau cyntaf ffosiliau'r ymlusgiaid morwrol mawr, y pysgymlusgiaid a'r plesiorsoriaid. Mae llawer yn y papurau hefyd parthed sefydlu'r Arolwg Daearegol a'r sefydliadau eraill roedd ef wedi eu sefydlu. Darwin yn ysgrifennu at De la Beche Roedd De la Beche yn gohebu gyda phrif ddaearegwyr y dydd a gofynnwyd iddo'n aml, ar sail ei brofiad o Jamaica, am gyngor am yr ynys. Mae un o lythyrau'r casgliad yn ei holi ym 1842 am liw'r ceffylau, y gwartheg a'r anifeiliaid eraill a fagwyd ers sawl cenhedlaeth ar yr ynys a sut roedden nhw wedi newid. Awdur y llythyr oedd Charles Darwin a oedd adeg honno'n ffurfio ei ddamcaniaeth am esblygiad. Roedd De la Beche yn ddarluniwr medrus ac mae hyn yn amlwg yn yr archif. Roedd yn gywir iawn wrth fraslunio tirluniau, darluniadau o ffosiliau a chroestoriadau daearegol ond hefyd gwnaeth nifer o wawdluniau a chartwnau. Roedd y rhain yn ffordd iddo wneud sylwadau ar ddatblygiadau mewn daeareg ac ar ei weithgareddau ei hun a rhai ei gyfoedion. Adnodd pwysig yw'r archif i hanes daeareg ac mae ymchwilwyr o Brydain a thramor yn ymgynghori â hi'n aml - i drefnu ymweliad, cysylltwch â ni . Nodyn: fe olygwyd yr erthygl hon ar 28/06/17 i ddileu cyfeiriad at de la Beche fel "perchennog caethweision teg".
Cwiltiau 17 Ebrill 2009 Mae'r casgliad cwiltiau a chlytwaith yn Amgueddfa Cymru yn cynnwys esiamplau o ddillad gwely o'r ddeunawfed i'r ugeinfed ganrif. Mae yma hefyd eitemau llai megis gorchudd clustogau, leinin basgedi bedydd, peisiau o'r ddeunawfed ganrif a gŵn fedydd Peter Morgan o’r Gelli Aur o 1722. Dechreuwyd ar gasgliad cwiltiau'r Amgueddfa yn y 1930au. Er bod nifer o gwiltiau wedi cael eu rhoi i'r Amgueddfa ym 1914, dim ond wedi sefydlu'r Adran Diwylliant a Diwydiant Gwerin ym 1932 y dechreuwyd casglu o ddifrif. Gellir gweld y casgliad drwy apwyntiad. Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â'r curadur drwy ein Ffurflen E-bost. Porwch drwy ein casgliadau cwiltiau o dan y categorïau canlynol: Cwiltiau cofio Cwrlid clytwaith ac applique a wnaed gan Mary Lloyd o Aberteifi yn 1840. Cwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym 1886 gan Mary Miles o Fferm Berthlwyd, Mynwent y Crynwyr. Cwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt satîn wedi ei addurno â llofnodion. Rhodd trigolion Edmonton yng Nghanada i'r Welsh War Relief Committee ym 1942. Manylyn o gwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt priodas a wnaed ym Maesteg yn y 1920au. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a waned yn Aberhonddu tua 1820. Mae'r panel canolog yn cynnwys darlun o Caroline o Brunswick, gwraig Siôr IV. Cwrlid clytwaith heb lenwad na chefn. Gwnaed gan deulu Richards, Darowen, o bosib i gofnodi agoriad eglwys newydd yn eu pentref ym 1863. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Cwilt brethyn cyfan o Abergwawr a wnaed i gofnodi Jiwbili Aur Brenhines Fictoria ym 1887. Clytwaith chweochrog Lliain bwrdd a ddefnyddiwyd ym mhlasdy Llwyn Onn, Wrecsam. Gwnaed o clytwaith o gotwm a tsints sy'n dyddio o'r cyfnod 1780-1820. Cwrlid clytwaith a wnaed gan forwyn laeth yn Llanharan House, ger Llanharan, ym 1886. Cwrlid clytwaith o gotymau printiedig coch a leilac. Gwnaed gan Esther David o Lanfabon ganol i ddiwedd y 19eg ganrif. Cwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid o glytwaith cotwm printiedig yn dilyn patrwm cadwynau. Cyflwynwyd fel rhodd priodas ym 1874 i A. C. Humphreys-Owen o Glansevern House, Y Trallwng. Manylyn o gwrlid clywaith heb gefn a wnaed yn Llantrisant ym 1886. Cwrlid clytwaith heb gefn a wnaed ym 1886 yn Llantrisant. Cwrlid clytwaith o gotwm printiedig a wnaed yn Y Wig yn ystod y 19eg ganrif. Cwilt o chweonglau coch a gwyn wedi eu gosod yn groeslinol. Gwnaed gan Elizabeth Edwards o Gaerdydd ym 1870. Clytwaith: Ar y gweill Manylyn o gwrlid clytwaith o'r 19eg ganrif a wnaed yn bennaf o tsints cotwm. Daw'n wreiddiol o Gaerdydd. Cwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Manylyn o gwrlid clytwaith anorffenedig o ddiwedd y 19eg ganrif. Gwnaed ym Mhort Talbot o gotymau plaen a phrintiedig. Mae'r templedi papur gwreiddiol i'w gweld mewn mannau. Clytwaith anorffenedig a wnaed yng Nghaerdydd ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r stribedi cotwm wedi eu gosod mewn patrwm a elwir yn 'log cabin'. Clytwaith anorffenedig a wnaed ym Maentwrog ar ddiwedd y 19eg ganrif. Mae'r darn wedi ei wneud o sidan, melfed a satin ac yn dilyn patrwm Americanaidd a elwir yn 'crazy patchwork'. Manylyn o gefn clytwaith anorffenedig a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clytwaith anorffenedig o gotwm printiedig chweochrog a wnaed yn Aberpennar ym 1880. Mae'r templedi papur a'r brasbwythau gwreiddiol wedi goroesi. Clywaith anorffenedig o Ddinas Powys a wnaed o gotymau printiedig wedi eu gosod o amgylch panel canolog. Mae'n dyddio o ddechrau'r 19eg ganrif. Cwiltiau buddugol Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Rhaglen yn cynnwys manylion arddangosfeydd a digwyddiadau a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951 i gyd-fynd a Gwyl Prydain. Boned a wnaed gan Jane Davies o Bontardawe ar gyfer yn gystadleuaeth gwiltio a gynhaliwyd yn Sain Ffagan ym 1951. Cwilt buddugol o gotwm poplin a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Manylyn o gwilt cotwm buddugol a gafodd ei arddangos yn Sain Ffagan yn ystod Gwyl Prydain, 1951. Gwnaed gan Jessie Edwards, athrawes gwiltio o Ferthyr. Cwiltiau plant Cwilt crud sidan a wnaed gan Mabel Owen o Aberdar. Ennillod wobr gyntaf yn y Sioe Frenhinol a gynhaliwyd yn Aberystwyth ym 1933. Cwilt crud a wnaed yn Amgueddfa Werin Cymru ym 1987 gan Katy Lewis o Gaerffili. Gorchudd o gotwm melynbinc a llenwad o bolyester. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed a defnyddiwyd yng Nghaerfyrddin ym 1914. Cwilt clytwaith ar gyfer crud plentyn. Gwnaed yn Nhy Ddewi, Sir Benfro. Cwrlid clytwaith a ddefnyddiwyd ym 1850 gan William Hely Llewelyn o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt crud o gotwm printiedig a tsints. Gwnaed ym 1856 ar gyfer William Hely Llewelyn, plentyn saith mlwydd oed o Gwrt Colman, Penybont-ar-Ogwr. Cwilt o sidan plaen a chaerog yn dilyn patrwm a elwir yn 'falling blocks'. Gwaed a defnyddiwyd yn Llanelwy ym 1870. Cwiltiau: Ennill bywoliaeth Cwiltwragedd o bentref Solfach gyda'u ffrâm ym 1928. Manylyn canol o gwilt a wnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Cwilt o gotwm poplin lliw hufen gyda llenwad o wlân wedi ei gribo. Gwnaed ym 1933 gan gwiltwragedd y Porth, Rhondda. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Llyfryn yn cynnwys nodiadau, patrymau a ffioedd am gwiltio. Eiddo'r diweddar Irene Morgan o Aberdar a fu'n mynychu dosbarthiadau cwiltio yn ystod y 1920au-30au. Cwilt o gotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Manylyn o gwilt cotwm pinc a gwyrdd a wnaed tua 1906 ym Mancyfelin gan Phoebe Walters - cwiltwraig broffesiynol. Cwiltiau: Gwell clwt na thwll Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwilt a wnaed gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Caniau Guinness wedi eu pwytho â pheiriant yw'r gorchudd blaen. Manylyn o gwilt a wnaed drwy ailgylchu caniau Guinness. Cynlluniwyd gan yr arlunydd Becky Knight o Borth yn 2006. Cwilt clytwaith o wlanen Cymreig. Gwnaed yn ystod y 19eg ganrif gan y gwehydd Benjamin Jones, neu aelod o'i deulu, ym Melin Wlân Ogof, Drefach-Felindre. Cwrlid clytwaith a wnaed yn ystod blynyddoedd cynnar yr 20fed ganrif ym Mlaenau Ffestiniog. Siwtiau brethyn a wisgwyd gan chwarelwyr yw'r gorchudd blaen. Cwilt clytwaith o gotymau printiedig. Gwaned tua 1850 gan gwiltwraig anhysbys o Rydlafar. Cwilt a wnaed yn ystod y ganrif ddiwethaf yng Nghaerdydd o deis sidan lliwgar wedi eu hailgylchu. Cwilt o Langamarch a wnaed ar ddiwedd y 19eg ganrif drwy ailgylchu dwy siol paisley, y naill wedi ei wehyddu a'r llall o gotwm printiedig. Cwilt clytwaith o gotwm printiedig a wnaed gan Esther David o Lanfabon yng nghanol y 19eg ganrif. Hen gwilt neu flanced yw'r llenwad mae'n debyg. Cwrlid clytwaith a wnaed gan y teiliwr James Williams o Wrecsam rhwng 1842 a 1852. Gwnaed o 4,525 darn o frethyn unigol - lifrau milwrol yn bennaf.
