Glo - hanes pobl ar-lein 2 Medi 2014 Cylchgrawn COAL a gynhyrchwyd gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol o fis Mai 1947 ymlaen. Newidiwyd yr enw'n ddiweddarach i COAL NEWS. Mae'r cylchgrawn Glo ar gael ar Rhagor.Seiliwyd arddull GLO ar y cylchgrawn ffotonewyddiaduraeth Picture Post, ac mae hefyd yn cydweddu â Ffrynt Cartref, cylchgrawn gwych Sain Ffagan oedd yn cofio bywyd Cymreig yn ystod yr Ail Ryfel Byd.Mae Glo hefyd yn debyg i COAL, cylchgrawn y Bwrdd Glo Cenedlaethol, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf ym 1947.Gellid disgrifio Glo orau fel cylchgrawn 'hanes pobl'; gwahoddir pobl i gyfrannu eu barn, delweddau a phrofiadau ar pwnc arbennig.Mae detholiad o straeon a delweddau o'r cylchgrawn ar gael ar Rhagor fel erthyglau unigol; mae pob un ohonynt yn cysylltu'n ôl i'r rhifyn perthnasol.Mae'r cylchgronnau ar gael i'w lawrlwytho isod. Bechgyn Bevin [PDF 5MB] 'Bois Bevan' - consgripsiwn i'r pyllau glo yn ystod yr Ail Ryfel Byd Glo: 'N C bloody B' [PDF 7 MB] 'NC-Bloody-B' - gwladoli'r diwydiant glo Pwyliaid Pob Un? [PDF 2MB] 'Pwyliaid Pob Un?' - gweithwyr estron ym meysydd glo Cymru Streic! [PDF 2.6 MB] 'Streic!' - Streic y Glowyr 1984/5 Gweithwyr Glo [PDF 4.8 MB] Gweithwyr Glo Maes glo angof? [PDF 2MB] Y Gogledd-ddwyrain: Maes glo angof? Cadw'r Olwyn i Droi [PDF 2.4 MB] Cadw'r Olwyn i Droi Pwll Mawr [PDF 5.4MB] Pwll Mawr Dai a Tomi [PDF 5MB] Dai a Tomi Lleisiau Cambrian [PDF 2.2MB] Lleisiau Cambrian Chwerthin a Chriö [PDF 7.1MB] Chwerthin a Chriö
The Great War: Britain’s Efforts and Ideals 2 Awst 2014 Y project print mwyaf uchelgeisiol y Rhyfel Byd Cyntaf.Cyfres lawn o brintiau The Great War: Britain’s Efforts and Ideals a gyflwynir yn yr arddangosfa hon. Cynhyrchwyd chwe deg chwech o brintiau fel propaganda artistig gan lywodraeth Prydain ym 1917, er mwyn ysbrydoli’r cyhoedd oedd wedi cael digon ar ryfela ac ailgynnau fflam yr ymdrech.Cyfrannodd deunaw artist eu gwaith, gyda rhai o enwau mwyaf blaenllaw’r cyfnod – yn eu plith Augustus John, George Clausen a Frank Brangwyn.Fel comisiwn gan y llywodraeth, ni chafodd y cyfranwyr ryddid artistig llwyr. Cafodd pob artist ei bwnc penodol ei hun, ac roedd yn rhaid i bob delwedd fodloni’r sensoriaid.Mae’r printiau wedi’u rhannu’n ddau bortffolio, ‘Delfrydau’ ac ‘Ymdrechion’. Cyfleu’r rhesymau dros frwydro, a gobeithion Prydain am y rhyfel oedd diben ‘Delfrydau’. Mae’n llawn delweddau dramatig a symbolaidd, fel Rhyddid y Moroedd a Buddugoliaeth Democratiaeth. Darlunio gwaith caled y bobl mae’r ail bortffolio, yr ‘Ymdrechion’ fyddai’n helpu Prydain i wireddu ei ‘Delfrydau’. Mae’r portffolio ‘Ymdrechion’ wedi’i rannu’n naw adran, pob un yn portreadu gweithgaredd neu thema wahanol.Cynhyrchu ac ArddangosComisiynwyd y printiau gan Wellington House, adran o’r llywodraeth a sefydlwyd yn gyfrinachol i gynhyrchu propaganda. Rheolwr y prosiect oedd yr artist Thomas Derrick (1885-1954), a chyfarwyddwyd y broses argraffu gan yr artist a’r cyfrannwr F. Ernest Jackson (1872-1945). Avenue Press, Llundain, argraffodd y cyfan.Talwyd yr artistiaid yn hael, gyda phob un yn derbyn £210 (tua £10,000 heddiw) a phosibilrwydd o freindaliadau ychwanegol o’r gwerthiant. Printiau cyfyngedig o ddau gant oedden nhw. Gwerthwyd y printiau ‘Ymdrechion’ am £2 2s 0d (£100) yr un, a phrintiau ‘Delfrydau’ am £10 10s 0d (£500).Fel comisiwn gan y llywodraeth, ni chafodd y cyfranwyr ryddid artistig llwyr. Cafodd pob artist ei bwnc penodol ei hun, ac roedd yn rhaid i bob delwedd fodloni’r sensoriaid.Cynhaliwyd yr arddangosfa gyntaf gan y Gymdeithas Celfyddyd Gain, Llundain, ym mis Gorffennaf 1917, cyn crwydro orielau celf rhanbarthol ledled Prydain. Aeth ar daith i Ffrainc ac America hefyd, lle cafodd y rhan fwyaf o’r portffolios eu harddangos a’u gwerthu.Ymateb y Cyfnod i’r Printiau“The very soul of the war is to be read in the set of sixty-six brilliant lithographs.”(The Illustrated London News, 1917)Comisiynwyd y printiau hyn fel propaganda, gyda’r nod penodol o godi ysbryd y werin a dylanwadau ar farn y cyhoedd ynglŷn â’r Rhyfel Byd Cyntaf, ym Mhrydain a thu hwnt. Ym 1917, wedi tair blynedd o frwydro ffyrnig a cholledion enbyd, roedd angen ffordd newydd ar y llywodraeth o gynnal cefnogaeth y cyhoedd i’r rhyfel. Cynlluniwyd y printiau i atgoffa pobl o nod ac amcan y brwydro, ac er mwyn pwysleisio pwysigrwydd dyletswydd gwladgarol.Mae’n anodd gwybod pa mor llwyddiannus oedd y printiau fel arf propaganda. Cawsant eu cyhoeddi’n eang wedi’r arddangosfa gyntaf ym 1917. Roedd rhai newyddiadurwyr yn cefnogi’r achos, “To see these lithographs is a patriotic as well as an artistic duty” (Burton Daily Mail, 15 Chwefror 1918. Ond doedd ymateb pawb ddim mor bositif; “their efforts are in almost every instance sincere; yet the result is, on the whole, meagre and unsatisfying.” (The Daily Telegraph, 20 Gorffennaf 1917). Roedd yr ymateb cychwynnol yn America yn gadarnhaol ‘they have been a revelation to American Fifth Avenue art patrons, dealer, critics…They put up British prestige’. Llai na’r disgwyl, fodd bynnag, fu gwerthiant y printiau yno a gwnaeth y prosiect golled yn gyffredinol.Lithograffi a Chlwb Senefelder‘The most brilliant of the younger men are all now making remarkable lithographs…there is a genuine renaissance of the art’ (Joseph Pennell, 1914)Techneg brintio sy’n seiliedig ar yr egwyddor nad yw olew a dŵr yn cymysgu yw lithograffi. Bydd yr artist yn defnyddio defnydd seimllyd i dynnu llun ar arwyneb llyfn – calchfaen fel arfer. Caiff inc ei rolio dros yr wyneb, fydd yn glynu at y darlun a ond nid at y rhannau llaith di-lun. Gosodir papur ar ben y garreg a’i roi drwy’r wasg. Gellir creu effeithiau gwahanol trwy ddefnyddio deunyddiau seimllyd amrywiol i ddarlunio, gan efelychu darlun sialc, pensil neu lun dyfrlliw. Cynhyrchwyd y rhan fwyaf o’r printiau hyn yn y dull ‘trosglwyddo’, gyda darlun ar bapur arbennig yn cael ei drosglwyddo i garreg, yn hytrach na gweithio arni’n uniongyrchol. Gyda lithograff lliw, bydd yr artist yn cychwyn gyda chynllun un lliw ar faen clo. I ychwanegu lliwiau eraill, rhaid defnyddio carreg wahanol ag arni’r inc newydd, ac argraffu un ar ben y llall.Roedd llawer o’r artistiaid hyn yn aelodau o glwb Senefelder, clwb bychan a sefydlwyd ym 1908 er mwyn annog ac adfywio lithograffi fel cyfrwng artistig. Enwyd y clwb ar ôl yr Almaenwr a ddyfeisiodd y broses yn y ddeunawfed ganrif. Cynhyrchwyd y portffolio hwn mewn cyfnod pan oedd chwa newydd o ddiddordeb ym mhotensial artistig lithograffi. Ideals Rhyddid y Moroedd - Frank Brangwyn Teyrnasiad Cyfiawnder - Edmund J. Sullivan Aileni’r Celfyddydau - Charles Shannon Buddugoliaeth Democratiaeth - William Rothenstein Italia Redenta - Charles Ricketts Diwedd Rhyfel - Sir William Nicholson Adfer Serbia - Gerald Moira Safiad Unedig Rhag Ymosodiad (Lloegr a Ffrainc – 1914) - F. Ernest Jackson Adfer Alsace-Lorraine i Ffrainc - Maurice Greiffenhagen Gwlad Pwyl, Cenedl - Edmund Dulac Ail-greu Gwlad Belg - George Clausen Y Wawr - Augustus John “To lose sight of Britain's ultimate ideals of freedom and democratic justice is to reduce the present war to nothing less than a carnival of carnage” (Burton Daily Mail, Feb 15, 1918)Aeth deuddeg artist ati i greu lithograff lliw llawn ar gyfer yr adran hon. Roedd rhai, gan gynnwys Brangwyn ac F. Ernest Jackson yn feistri ar y grefft tra bod eraill, fel Clausen a Grieffenhagen, yn defnyddio’r dechneg am y tro cyntaf.Trwy gyfrwng alegorïau a symbolaeth, mae portffolio Delfrydau yn cyfleu nod ac amcan y rhyfel. Yn draddodiadol, mae alegori wedi bod yn dechneg gyffredin yn y byd celf gyda ffigyrau chwedlonol neu hanesyddol yn cyfleu syniadau a chysyniadau ehangach. Mae ffigyrau a ffurfiau yn cynrychioli gwledydd a chysyniadau a theitl pob darn yn cyfeirio at neges ac ystyr y gwaith. Er nad oedd portreadau alegorïaidd yn ffasiynol yn y byd celf pan gynhyrchwyd y printiau yma, defnyddiwyd y dechneg fel arf propaganda i bwysleisio pwysigrwydd yr amcanion. Drwy wneud cysylltiadau mawreddog, nod y printiau oedd cyfiawnhau dulliau a gwirioneddau rhyfel i bobl gyffredin.Er i lawer ganmol y project, roedd eraill yn beirniadu ‘Delfrydau’ am ei bortread rhamantaidd o’r rhyfel. Making Soldiers Arwain Carcharorion - Eric Kennington Dros yr Ymyl - Eric Kennington I’r Ffosydd - Eric Kennington Barod i Wasanaethu - Eric Kennington Y Mwgwd Nwy - Eric Kennington Ymarfer Bidogau - Eric Kennington Darluniau ‘sy’n cyfleu ysbryd ein byddin newydd ifanc’ – dyna ddisgrifiad un newyddiadurwr o’r printiau hyn, sy’n dangos milwyr yn hyfforddi ac ar faes y gad. Mae’n debyg y dewiswyd Kennington i fynd i’r afael â’r pwnc hwn gan ei fod yntau wedi listio gyda 13eg Bataliwn (Kensington) Catrawd Llundain ac wedi ymladd ar Ffrynt y Gorllewin, Ffrainc, rhwng 1914 a 1915. Cafodd ei glwyfo a’i ryddhau am resymau meddygol ym 1915. Fel y rhan fwyaf o waith celf yn ystod cyfnod y rhyfel, nid portreadu’r gyflafan a’r drasiedi fawr oedd y nod. Yn hytrach, mae Kennington yn clodfori’r milwr cyffredin.Ganed Kennington yn Chelsea, Llundain, yn fab i arlunydd portreadau amlwg. Astudiodd yn Ysgol Gelf Sant Paul, Ysgol Gelf Lambeth ac Ysgol City and Guilds. Cafodd ei benodi’n artist rhyfel swyddogol rhwng 1917 a 1919 a rhwng 1940 a 1943, lle bu’n portreadu morwyr ac awyrenwyr. Making Sailors Uchelgais yr Ifanc - Frank Brangwyn Y Gwn - Frank Brangwyn Y Gwyliwr - Frank Brangwyn Mynd Dramor - Frank Brangwyn Ymarfer ar Long - Frank Brangwyn Duff - Frank Brangwyn Mae lluniau Brangwyn yn adlewyrchu ei ddiddordeb yn y môr. Yn llawer o’i brintiau, mae wedi manteisio ar nodweddon lithograffi er mwyn creu printiau tebyg i frasluniau a darluniau. Cafodd Brangwyn ei ysgwyd i’r byw gan ddifodiant a dinistr rhyfel, yn enwedig yn Fflandrys, lle cafodd ei eni. Er na chafodd erioed ei benodi’n artist rhyfel swyddogol, cynhyrchodd lu o lithograffau ar gyfer achosion da.Ganwyd Brangwyn yn Brugge, Fflandrys. Roedd ei dad o dras Eingl-Gymreig a’i fam yn hanu o Aberhonddu. Dychwelodd y teulu i fyw ym Mhrydain, ac erbyn iddo droi’n bymtheg, roedd Brangwyn yn astudio dan adain William Morris, y cynllunydd a’r sosialydd. Wrth iddo ennill ei blwyf fel paentiwr, ysgythrwr a lithograffydd, dechreuodd Brangwyn grwydro’r byd. Roedd eisoes yn adnabyddus dramor pan dderbyniodd y comisiwn hwn, ac yn aelod o Glwb Senefelder a hyrwyddai lithograffi fel cyfrwng. Making Guns Codi a Thiwb Mewnol - George Clausen Y Craen Rheiddiol - George Clausen Turnio Gwn Mawr - George Clausen Y Morthwyl Mawr - George Clausen Y Ffwrnais - George Clausen Lle Gwneir y Gynnau - George Clausen Bu Clausen yn ymchwilio ar gyfer y printiau hyn yn Ffatri Ynnau Frenhinol Woolwich Arsenal, Llundain a oedd yn cynhyrchu arfau, bwledi a ffrwydron ar gyfer lluoedd arfog Prydain. Ar ei anterth yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y ffatri’n cyflogi tua 80,000 o bobl ac yn ymestyn dros 1,300 o erwau. Penodwyd Clausen yn artist rhyfel swyddogol ym 1917 ac oherwydd ei oed, bu’n cofnodi gweithgareddau gartref yn hytrach nag ymweld â maes y gad.Ganwyd Clausen yn Llundain yn fab i George Clausen Senior, paentiwr o fri o dras Danaidd. Aeth i’r Coleg Celf Brenhinol ac ysgolion celf South Kensington, yna’r Académie Julian ym Mharis. Ef oedd un o sylfaenwyr y New English Art Club a chafodd ei ethol yn Athro Arlunio'r Academi Frenhinol ym 1904. Fe’i urddwyd yn farchog ym 1927. Building Ships Barod i forio - Muirhead Bone Basn arfogi llong - Muirhead Bone Gweithdy - Muirhead Bone Iard longau o graen mawr - Muirhead Bone Ar y blociau - Muirhead Bone Iard Longau - Muirhead Bone Muirhead Bone oedd yr artist rhyfel swyddogol cyntaf. Roedd yn enwog am greu darluniau â manylder ffotograffig ac ymhlith darlunwyr amlycaf Prydain. Yn ogystal â chofnodi’r rhyfel ar y Ffrynt, treuliodd Bone gyfnod ar lannau’r Clyde yn yr Alban, yn cofnodi bwrlwm y diwydiant adeiladu llongau yno. Byddai’n clymu llyfr nodiadau i’w law er mwyn braslunio. Mae’r printiau yn dangos camau gwahanol y broses adeiladu, yn ogystal â golygfeydd o’r iard, un ohonynt o ben craen. Dywedodd un gohebydd fod ei gyfres, ‘delights in the intricacies of scaffolding and mechanical contrivances’. Ymddangosodd y lluniau hyn yng nghyhoeddiad y Swyddfa Ryfel hefyd, The Western Front, cyfrol II, 1917.Brodor o Glasgow oedd Bone, ac astudiodd yn ysgol gelf y ddinas honno. Ymgartrefodd yn Llundain ym 1901. Bu’n artist rhyfel swyddogol rhwng 1916 a 1918, ac yn artist swyddogol y Morlys rhwng 1939 a 1946. Fe’i urddwyd yn farchog ym 1937. Building Aircraft Plymio ar awyren Taube - Christopher Richard Wynne Nevinson Gogwyddo ar uchder o 4,000 o droedfeddi - Christopher Richard Wynne Nevinson Yn yr awyr - Christopher Richard Wynne Nevinson Weldiwr Asetylen - Christopher Richard Wynne Nevinson Cydosod darnau - Christopher Richard Wynne Nevinson Creu’r Injan - Christopher Richard Wynne Nevinson Dyma printiau Nevinson yn ennyn cryn edmygedd pan gawsant eu harddangos am y tro cyntaf. Yn ôl un beirniad, ‘he contrives to make the visitor almost giddy’, a dywedodd un arall bod ganddo rym arbennig, ‘the power of expressing sensations rather than visual facts’.Astudiodd Nevinson lithograffi ym 1912 dan law Ernest Jackson. Ar ddechrau’r rhyfel, aeth ati i wirfoddoli fel gyrrwr ambiwlans, profiad a gafodd effaith ddirdynnol arno. Fe’i penodwyd yn artist rhyfel swyddogol ym 1917. Mae’r printiau hyn yn dilyn y broses o adeiladu awyren, o greu a chydosod y darnau i’r hedfan yn y pen draw, ac yn Weldiwr Asetylen a Cydosod darnau gwelwn gyfraniad cynyddol menywod i’r diwydiant.Ganed Nevinson yn Llundain, yn fab i’r newyddiadurwr a’r gohebydd rhyfel Henry Nevinson. Astudiodd yn Ysgol Gelf Slade ac ym Mharis. Caiff ei ystyried yn un o artistiaid rhyfel enwoca’r cyfnod. Er cymaint oedd dylanwad mudiadau avant-garde celfyddyd Ewrop megis Ciwbiaeth a Dyfodoliaeth arno, mabwysiadodd arddull mwyfwy realistig wrth iddo geisio cyfleu’r gwrthdaro. Work on the Land Dyrnu - William Rothenstein Llusgo coed - William Rothenstein Plannu tatws - William Rothenstein Llosgi marchwellt - William Rothenstein Drilio - William Rothenstein Aredig - William Rothenstein Ar 15 Mai 1917, ysgrifennodd Rothenstein at Ernest Jackson, ‘I hope to have the 5th drawing finished early this week and the last next week. I will then come up to town and do what is needful to the stones’. Nid oedd yn hapus gyda rhai o’i weithiau cynnar, gan ddweud fod y llinellau’n ymddangos yn fain a phur symol. Penderfynodd argraffu rhai mewn lliw browngoch yn hytrach na du. Mae’r gweithiau hyn yn syml a chynnil, ac yn wrthgyferbyniad i holl ddwndwr a moderniaeth rhyfel a welir yn llawer o brintiau eraill y gyfres. Mae’r printiau hyn yn dwyn i gof ddelweddau o lafurwyr gwledig a oedd yn gyffredin iawn mewn tirluniau ers canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mwy na thebyg iddynt gael eu darlunio yn ardal Stroud, Swydd Gaerloyw, lle’r oedd Rothenstein yn byw.Ganed Rothenstein yn Bradford i deulu Almaenig-Iddewig. Dysgodd ei grefft yn Ysgol Gelf Slade, Llundain a’r Académie Julian, Paris. Yn ogystal â chael ei benodi’n artist rhyfel swyddogol Byddin Prydain ym 1917-1918, bu’n artist i fyddin Canada ym 1919. Ef oedd Pennaeth y Coleg Celf Brenhinol rhwng 1920 a 1935, ac fe’i urddwyd yn farchog ym 1931. Tending the Wounded Ysbyty Glirio yn Ffrainc - Claude Shepperson Ymadfer yn Lloegr - Claude Shepperson Mewn Ysbyty yn Lloegr - Claude Shepperson Gadael y trên yn Lloegr - Claude Shepperson Ar Fwrdd Llong Ysbyty - Claude Shepperson Blaen-orsaf Trin Clwyfau yn Ffrainc - Claude Shepperson Mae’r printiau hyn yn dilyn taith milwr clwyfedig o’r Ffrynt, trwy’i driniaeth a’i adferiad nôl adref. Yn wreiddiol, roedd y trefnwyr wedi gofyn i’r artist a’r cyn-lawfeddyg Henry Tonks (1867-1937), ymateb i waith y gwasanaethau meddygol. Fodd bynnag, teimlai Tonks nad oedd y papur a ddarparwyd yn addas ar gyfer darlunio, a gwrthododd y cynnig. Comisiynwyd Shepperson i fynd i’r afael â’r pwnc wedyn, ac aeth ati i gynhyrchu cyfres a gafodd dderbyniad gwresog iawn.Ganwyd Shepperson yn Beckenham, Caint, ac roedd yn artist amlgyfrwng llwyddiannus yn gweithio mewn dyfrlliw a phen ac inc, darluniau a lithograffau. Wedi rhoi’r gorau i astudio’r gyfraith, dilynodd gyrsiau celf yn Llundain a Pharis. Mae’n enwog am y darluniau doniol a gyfrannodd i gylchgrawn Punch rhwng 1905 a 1920. Women's work Gydag Arfau: Gwaith medrus - A. S. Hartrick Ffatri Arfau: Gwaith Trwm (Drilio castin) - A. S. Hartrick Gydag Arfau: gwaith peryglus (pacio T.N.T) - A. S. Hartrick Ar y Lein: Glanhawyr injans a cherbydau - A. S. Hartrick Yn y Trefi: Tocynwraig bysiau - A. S. Hartrick Ar y Tir: Aredig - A. S. Hartrick Mae’r printiau hyn yn cofnodi cyfraniad allweddol menywod i’r ymdrech ryfel. Pan alwyd ar ragor o ddynion i ymuno â’r brwydro ym 1915, roedd gofyn i fenywod ysgwyddo’r baich. Cododd lefelau cynhyrchu yn y ffatrïoedd a’r ffermydd wrth i fenywod wneud gwaith fyddai’n draddodiadol yn waith y dyn. Er bod cryn dipyn ohono’n waith llafurus a pheryglus, cafodd llawer o fenywod ryddid newydd, a chyfle i ddangos eu dawn a’u gallu mewn meysydd a reolwyd cyn hynny gan ddynion. Anfonwyd Hartrick i wneud brasluniau yn y fan a’r lle, ac mae llawer o’r cyfansoddiadau yn fwriadol eu hystum a’u hosgo – yn lluniau ‘gwneud’. Delweddau propaganda ydyn nhw heb arlliw o’r caledi a’r peryglon a wynebai’r menywod o ddydd i ddydd.Ganwyd yr artist a’r darlunydd Hartrick yn India a’i fagu yn yr Alban cyn mynd ati’n wreiddiol i astudio meddygaeth. Wedi troi at gelf, mynychodd Ysgol Gelf Slade, Llundain, ac ysgolion celf Paris, gan arddangos yn Salon Paris 1887. Roedd yn un o sylfaenwyr Clwb Senefelder ym 1909. Trodd ei law at ddysgu hefyd, gan gyhoeddi’r gyfrol ganllaw Lithography As A Fine Art ym 1932. Transport by Sea Yr Harbwr Diogel - Charles Pears Cynnal y Lluoedd Dramor - Charles Pears Cludo’r Milwyr - Charles Pears Cyflenwi’r Llynges - Charles Pears Cynnal y Fasnach Allforio - Charles Pears Cynnal Cyflenwadau Bwyd - Charles Pears Cyflawnodd y llynges fasnachol dasgau allweddol yn ystod y rhyfel, gan gynnwys cefnogi llongau’r llynges, cludo milwyr a chario cyflenwadau hanfodol. Roedd yn beryg bywyd, a mawr fu colledion y fflyd. Yn llun Pears gwelwn y llongau yn eu holl fanylder.Ganwyd Pears yn Pontefract, Swydd Efrog, ac er ei lwyddiant fel darlunydd a lithograffydd, mae’n bennaf enwog am ei forluniau. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd yn swyddog â chomisiwn gyda’r Morlu Brenhinol, a bu’n gweithio fel artist morol swyddogol rhwng 1914 a 1918, ac eto ym 1940. Cafodd hefyd yrfa lwyddiannus fel cynllunydd posteri, gan greu gweithiau i gwmnïau fel trenau tanddaearol Llundain.CadwraethCafodd holl brintiau eu trin yn Stiwdio Cadwraeth Papur Amgueddfa Cymru. Cadwyd y printiau yn eu mowntiau a’u ffolderi gwreiddiol ers eu cyflwyno i’r Amgueddfa ym 1919.Roedd llawer o’r printiau wedi brychu (yn cynnwys smotiau browngoch) ac yn fudr. Mae hyn yn arwydd o bapur mewn cyflwr gwael. Byddai’n parhau i ddirywio heb ei drin.Gwnaed cais am gyllid i benodi cadwraethydd papur dan hyfforddiant i weithio ar y prosiect hwn am bum mis. Mae’r holl brintiau wedi’u golchi, eu gwasgu, eu trwsio a’u hailfowntio. Bellach, mae pob un yn y cyflwr gorau posibl a bydd y mowntiau newydd yn darparu amodau storio rhagorol. Bydd y gwaith cadwraeth hwn yn sicrhau y byddant ar gof a chadw i genedlaethau’r dyfodol.Cynhaliwyd ymchwil i’r math o bapur a ddefnyddiwyd ar gyfer y printiau hefyd. O’r dyfrnod ‘HOLBEIN’, gwelsom taw cwmni Spalding a Hodge, gwerthwyr a chynhyrchwyr papur â melinau papur yng Nghaint, oedd yn gyfrifol amdano.
Baner y Sgowtiaid ar daith i Begwn De Jennifer Barsby, Adran Gadwraeth, Elen Phillips, Adran Bywyd Gwerin, a Tom Sharpe, 14 Mehefin 2013 Comander Evans yn rhoi'r faner yn ôl i'r Arweinydd T. W. Harvey ar fwrdd y Terra Nova ar 17 Mehefin 1913 Achub y faner o weddillion neuadd y sgowtiaid, Wyverne Road, Cathays, Caerdydd, wedi cyrch bomio Almaenig ar 30 Ebrill 1941 Pan ddychwelodd y Terra Nova, llong alldaith Antarctig Capten Scott, i borthladd Caerdydd ar 14 Mehefin 1913, roedd sawl baner yn chwifio arni. Yn ogystal â Lluman Wen ar ei starn, y ddraig goch ar y prif hwylbren ac arfbais Dinas Caerdydd ar yr hwylbren blaen, roedd baner arall tipyn llai hefyd yn cyhwfan ar flaen y llong. Baner fach werdd 4ydd Trŵp Sgowtiaid Caerdydd oedd hi, a aeth i'r Antarctig ac yn ôl. Sefydlwyd 4ydd Trŵp Sgowtiaid (St Andrew) Caerdydd yn ardal Cathays yng Nghaerdydd ym mis Hydref 1908, prin bum mis wedi i sylfaenydd y mudiad Robert Baden-Powell gyhoeddi Scouting for boys. Er gwaetha'i deitl, dyma'r trŵp sgowtiaid cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru. Ym mis Mawrth 1910, archebodd eu harweinydd, T. W. Harvey, faner gan bencadlys y sgowtiaid yn Llundain, er mwyn ei chyflwyno i Scott ar gyfer ei alldaith arfaethedig i Begwn y De. Talodd chwe swllt amdani, a thair ceiniog i'w phostio, ac ar yr anfoneb a bostiwyd gyda'r taliad drwy archeb bost, ysgrifennodd "Urgent. For Captain Scott Terra Nova for South Pole" . Cyflwynwyd y faner i'r alldaith ym mis Mehefin 1910, pan oedd y Terra Nova yng Nghaerdydd i lwytho glo a chyflenwadau eraill yn barod ar gyfer y fordaith fawr i'r Antarctig ar 15 Mehefin. Roedd yn un o sawl baner a gyflwynwyd i'r alldaith yng Nghaerdydd gyda chais i'w cludo i Begwn y De. Mae'n sicr i'r baneri gyrraedd caban cychwynnol yr alldaith yn Cape Evans, McMurdo Sound ym môr Ross, ond go brin yr aeth Scott â nhw bob cam i Begwn y De ei hun. Ffurfiodd 4ydd sgowtiaid Caerdydd osgordd er anrhydedd ar ochr y cei yn Noc y Rhath pan ddychwelodd y Terra Nova i Gaerdydd ddydd Sadwrn 14 Mehefin 1913. Dridiau'n ddiweddarach, ar 17 Mehefin, ymgasglodd tua hanner cant o'r trŵp ar fwrdd y Terra Nova i wylio'r Comander Teddy Evans – a gymerodd yr awenau ar ôl i Scott farw – yn cyflwyno eu baner yn ôl i'w harweinydd T. W. Harvey. Wrth annerch y bechgyn, dywedodd Evans, "Well, boys, here's your flag, and I hope you will treasure it. It has been a long way. If you become such good soldiers as Captain Oates, you will be good men." Ar ôl i'r faner ddychwelyd i ddwylo'r sgowtiaid, cafodd ei fframio a'i harddangos yn neuadd y sgowtiaid yn Wyverne Road Caerdydd tan 30 Ebrill 1941, pan gafodd yr adeilad ei ddinistrio gan ffrwydryn tir Almaenig a ollyngwyd yn ystod cyrch awyr. Wrth chwilio a chwalu drwy'r adfeilion wedyn, cafodd pawb gryn syndod o weld y faner yn un darn a ddim gwaeth. Nid dyna ddiwedd anturiaethau'r faner, fodd bynnag. Cafodd ei harddangos yn y cwt newydd, a losgodd i'r llawr maes o law, cyn symud i adeilad newydd arall yn Cathays a ddifrodwyd gan ddŵr ar ôl i'r peipiau fyrstio. Goroesi fu hanes y faner unwaith eto. Bellach yn rhan o gasgliad tecstilau Amgueddfa Cymru, mae baner 4ydd trŵp sgowtiaid Caerdydd (St Andrew) wedi ailymuno â dwy faner arall oedd yn cyhwfan ar y Terra Nova pan ddychwelodd i Gaerdydd – y Lluman Wen a'r Ddraig Goch. Baner 4ydd Trŵp Sgowtiaid Caerdydd Boy Scouts Be Prepared Mae'r faner wedi'i gwneud o ddau ddarn o frethyn gwlanog gwyrdd garw, gwehyddiad plaen, wedi'i gwnïo â pheiriant drwy'r canol gyda phwythau dwbl ag edau gotwm ddu. Mae'r ochrau wedi'u troi tu chwith a'u gwnïo â pheiriant gyda'r un edau ddu. Ar ganol y faner mae motiff fleur-de-lis melyn y Sgowtiaid wedi'i amlinellu â phaent brown a du. Mae'r brethyn gwyrdd wedi'i randorri a'r ymylon wedi'u troi am i mewn, gyda'r motiff wedi'i osod ar y tu blaen, a'r ymylon wedi'u plygu oddi tano a'u gwnïo â pheiriant gyda phwythau dwbl. Mae'r dechneg hon yn golygu bod modd gweld y motiff o'r ddwy ochr wrth chwifio'r faner, er mai dim ond o'r tu blaen y gellir gweld yr ysgrifen. O dan y fleur-de-lis, mae sgrôl, eto mewn gwlân melyn, â'r arwyddair BOY SCOUTS BE PREPARED wedi'i beintio mewn priflythrennau du. Mae enw'r trŵp wedi'i beintio'n wyn yn y gornel chwith isaf. Mae'n mesur 92.5 cm x 115cm, sy'n golygu mai dyma'r faner leiaf o blith baneri'r Terra Nova sydd yng nghasgliad yr Amgueddfa. Mae ymyl y faner, a fyddai wedi bod yn nannedd y gwynt, wedi treulio cryn dipyn. Mae difrod fel hyn yn gyffredin ar faneri. Mae rhywfaint o farciau duon ar y tu blaen hefyd, ac er na wyddom yn union beth ydyw, mae'n debyg iawn i'r marciau sydd ar y ddwy faner arall o gasgliad y Terra Nova. Mae olion rhwd bach, tyllau pinnau a phwythau tacio hir yn awgrymu ei bod wedi'i harddangos ar fwrdd caled mewn ffrâm ar un adeg. Mae cryn dipyn o ddifrod golau ar y tu blaen hefyd. Yn anffodus, does dim modd gwrthwneud hyn, ond bydd deunyddiau ar gyfer cadwraeth yn helpu i gynnal strwythur ffisegol y faner. Mae olion colli lliw, rhwygo a staenio yn ein helpu i ddeall sut cafodd y faner ei defnyddio, ei storio a'i harddangos yn ystod 103 o flynyddoedd o hanes. Ein nod yw diogelu cymaint ag sy'n bosib o wybodaeth am orffennol y faner.
Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo 17 Mai 2013 Mam ifanc a'i phlentyn yn aros am newyddion Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Drychineb Senghennydd: Llyfrau nodiadau Arolygwr Pyllau Glo Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr. Nodiadau a wnaed gan yr Arolygwr Pyllau Glo wrth archwilio gweddillion y gweithfeydd wedi’r ffrwydrad ym mhwll Senghenydd ar 14 Hydref 1913, lle lladdwyd 439 o ddynion. Trwy garedigrwydd Amgueddfa Lofaol Genedlaethol Lloegr.
Tocynnau Glofa Ceri Thompson, 30 Ionawr 2013 Tocyn lamp 523 o Glofa Groesfaen Disg blastig goch Achub Glofaol. Mae tocynnau lamp yn wrthrychau hynod boblogaidd o'r diwydiant glo a cant eu casglu gan amgueddfeydd a'r cyhoedd yn gyffredinol. Byddent yn fodd i reolwyr glofeydd gadw cofnod o bwy oedd wrth eu gwaith, ond roedden nhw'n hanfodol pan fyddai'n rhaid i'r gwasanaethau brys wybod faint yn union o ddynion oedd danddaear wedi tân neu ffrwydrad. Daeth systemau tocynnau yn gyffredin yn niwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, cyn dod yn orfodol ym 1913 wedi diwygio Deddf Pyllau Glo 1911. Byddai'r systemau cynnar fel arfer yn defnyddio un tocyn ar gyfer pob gweithiwr danddaear a byddai'r glöwr yn mynd â'r tocyn adref ar ddiwedd y sifft. Cai'r tocyn ei roi i'r ceidwad lampau ar ddechrau'r sifft yn gyfnewid am lamp ddiogelwch ag arni'r un rhif â'r tocyn. Ar ddiwedd y sifft byddai'r glöwr yn dychwelyd ei lamp ac yn casglu'r tocyn gan y ceidwad neu o 'fwrdd tocynnau'. Byddai tocynnau'n amrywio rhwng meysydd glo ac yn newid dros amser, ond erbyn diwedd y 1970au system ddiogelwch dri thocyn oedd yn gyffredin. Byddai pob gweithiwr danddaear yn derbyn tri thocyn fyddai'n aml o siâp a maint gwahanol; cai un ei adael yn yr ystafell lampau, un ei roi i'r bancwr ar ben y siafft ac un ei gadw gyda'r gweithiwr drwy'r sifft. Cai rhif ei stampio ar y tocynnau yn ogystal ag enw'r pwll neu'r cwmni mwyngloddio. Wedi gwladoli'r diwydiant 'Bwrdd Glo Cenedlaethol' fyddai'n cael ei stampio ar y tocynnau yn ogystal â'r rhanbarth benodol. Tocynnau pres gai eu defnyddio fel arfer, ond roedd tocynnau sinc, alwminiwm, Bakelite a phlastig ar gael. Byddai siapau'r tocynnau yn amrywio hefyd, o sgwariau, cylchoedd a hirgrynion i hecsagonau ac octagonau. Erbyn diwedd y 1990au roedd cardiau adnabod plastig yn cymryd lle'r tocynnau lamp. Defnyddiai'r Gwasanaeth Achub Glofaol system debyg yn ystod argyfyngau, system debyg i'r system dri thocyn ond un a sefydlwyd yn gynharach. Byddai disg blastig goch yn cael ei gadael yn yr ystafell lampau, disg blastig gyda'r banciwr a disg gopr yn cael ei gwisgo o amgylch y gwddf tra bod y gweithiwr achub danddaear. Defnyddiwyd tocynnau eraill yn y diwydiant glo hefyd – ar gyfer ffrwydron, ffreuturau, baddondai pen pwll, bysiau a threnau. Byddai'r undebau llafur glofaol hefyd yn defnyddio tocynnau i ddangos bod aelod wedi talu ei dâl aelodaeth. Byddai sefydliadau glowyr a thafarndai lleol hefyd yn cynhyrchu tocynnau cwrw ar achlysuron arbennig. Tocynnau Tocyn lamp, Glofa Ammanford Tocyn lamp, Glofeydd Risca Tocyn Amser Tocyn Cwrw Tocyn Lamp, Glofa Fernhill Tocyn Lamp, Glofa Albion Tocyn Ffreutur, Glofa Lewis Merthyr Tocyn Ffreutur, Glofa Crosshands Tocyn Lamp, Glofa Cambrian Tocyn lamp, Glofa Llanhilleth Tocyn lamp, Glofa Wyllie Tocyn lamp, Glofa Blaenant Tocyn lamp, Glofa Morlais Tocyn Lamp, Glofa Nantgarw Tocyn Lamp, Glofa Lewis Merthyr Tocyn Diogelwch, Glofa Blaenavon Tocyn lamp, Glofa Cwmcarn Tocyn i'r Baddondai Pen Pwll, Glofa Gresford Tocyn lamp, Glofa Glyncorrwg Tali Tanio Tocyn lamp, Glofa Oakdale Tocyn lamp, Glofa Lady Windsor Tocyn Diogelwch, Glofa Cwmtillery Tocyn Lamp, Glofa Six Bells Tocyn lamp, Glofa Britannia Tocyn Diogelwch, Glofa St John's Tocyn lamp, Glofa Bargoed Tocyn Cwrw Tocyn Lamp, Glofa Mardy Tocyn Lamp, Glofa Roseheyworth Tocyn Achub Glofaol, disg goch Tocyn Achub Glofaol, disg gopr Tocyn Achub Glofaol, disg felen Amlen ar gyfer tocynnau Achub Glofaol
