Ffotograffau coll sy'n dangos darlun unigryw o gefn gwlad y gorllewin 22 Mawrth 2007 Mae casgliad unigryw o ffotograffau o droad yr 20fed ganrif, a achubwyd o domen mewn gardd, yn gofnod prin o fywyd yng nghefn gwlad Ceredigion. Tom Mathias (1866–1940) Yn aml iawn mae lwc yn chwarae rhan fawr wrth ddarganfod caffaeliadau pwysig ar gyfer amgueddfeydd, ac roedd hyn yn wir ym 1990, pan ddarganfuwyd casgliad gwych o ffotograffau hanesyddol a ddaeth i feddiant yr Amgueddfa Genedlaethol. Beth ond lwc all esbonio bod y ffotograffydd proffesiynol a phrofiadol, Maxi Davis, yn digwydd pasio heibio i'r tŷ wrth i'r bocys llawn negatifau gwydr yn cael eu taflu i waelod yr ardd? Beth arall ond lwc allai esbonio bod y negatifau wedi goroesi degawdau o esgeulustod o gael eu storio mewn cypyrddau cegin a siediau? Roedd Aberdyfan, y tŷ o dan sylw, yn cael ei glirio yn dilyn marwolaeth y perchennog, Mr James Mathias. Ei dad, Tom Mathias, dynnodd y ffotograffau. Casgliad gwych o ffotograffau Oherwydd ei gariad at ffotograffiaeth hanesyddol fe achubodd Maxi Davis y negatifau, gan brintio'r rhai oedd mewn cyflwr digon da i'w defnyddio. Datgelodd hyn gasgliad gwych o ffotograffau o ardal Cilgerran a Dyffryn Teifi ar droad yr 20fed ganrif. Thomas Mathias (1866–1940) Roedd Tom Mathias yn ffotograffydd a addysgodd ei hun yn y grefft. Cofnododd fywyd bob dydd ei gymuned gyda chraffter ac eglurdeb technegol anghyffredin, hyd yn oed ymysg ffotograffwyr mwy adnabyddus a ddefnyddiai offer mwy soffistigedig o lawer. Fe'i ganed yng Nghilgerran ym 1866, yn fab i gapten llong. Ychydig a wyddwn am ei flynyddoedd cynnar a'r hyn a sbardunodd ei ddiddordeb mewn ffotograffiaeth. Ym 1897 priododd Louise Paquier, athrawes o'r Swistir oedd yn gweithio i deulu bonheddig y Gowers o Gastell Malgwyn. Ymgartrefodd y pâr yn Aberdyfan a llwyddodd Tom Mathias i redeg ei fferm fechan yn ogystal â dilyn gyrfa fel ffotograffydd. Roedd ganddynt ddau o blant, James, a anwyd ym 1902, a Tilla, a anwyd ym 1898. Er na gafodd ei hyfforddi'n ffurfiol, roedd yn ddigon hyderus i roi 'ffotograffydd' fel galwedigaeth ar ei dystysgrif priodas ym 1897. Hefyd fe'i rhestrwyd fel ffotograffydd yn y cyfeirlyfrau masnach rhwng 1901a 1920. Nid yw'n glir beth ddigwyddodd ym 1920, ond mae'n debyg na dynnwyd nifer o'r lluniau sydd wedi goroesi wedi'r dyddiad hwn. Cofnodi Bywyd Cefn Gwlad William Johnson a John Morgan, cyryglwyr o Gilgerran, 1905. Fel y mwyafrif o ffotograffwyr gwledig, enillodd Matthias ei fywoliaeth drwy gofnodi digwyddiadau teuluol pwysig, ac mae dros hanner y casgliad yn gyfuniad o luniau priodas, bedydd a grwpiau teuluol, sy'n dangos sut roedd ei arddull wreiddiol yn torri trwy ffurfioldeb ystumiau ei fodelau i gyfleu eu dynoliaeth a'u personoliaeth. Yn ôl y rhai oedd yn ei adnabod, roedd Mathias yn hynod o amyneddgar wrth baratoi i dynnu ei luniau, a gwelir ffrwyth ei amynedd diddiwedd yn fwyaf amlwg yn ei luniau anffurfiol hyfryd o blant. Tynnodd Tom Mathias nifer o ffotograffau o fywyd bob dydd Cilgerran a'r fro, gan greu cofnod heb ei ail o fywyd cymdeithasol ac economaidd ei gymuned. Yn ogystal ag ymddiddori yn y digwyddiadau arbennig, fel dychweliad y gatrawd leol o Ryfel De Affrica, y tripiau Ysgol Sul a dathliadau'r pentref, byddai ei gamera'n cofnodi pethau di-nod a chyffredin bywyd hefyd. Bywyd gwaith Mae'r casgliad yn cynnwys nifer o ffotograffau amhrisiadwy o fywyd gweithwyr y chwareli lleol a'r ffermydd cyfagos. Yn ogystal â thynnu lluniau o'r pysgotwyr yn eu cwryglau, tynnodd luniau o gowperiaid a chwiltwyr y pentref. Fodd bynnag, mae diddordeb Matthias mewn pobl gyffredin yn amlwg, ac amlygir hyn ym mhob un o'i luniau beth bynnag fo'r testun. Nodwedd anarferol o'r casgliad ffotograffau hanesyddol hwn yw bod cofnod llawn o'r holl ddeunydd wedi goroesi. Yn ogystal ag achub y negatifau, cynhaliodd Maxi Davis a'i wraig Peggy gyfres o arddangosfeydd o'r ffotograffau yng Nghilgerran a'r pentrefi cyfagos. Trwy hyn, llwyddasant i gofnodi lleoliadau a dyddiadau bron pob un o'r ffotograffau, ac adnabod y mwyafrif o'r unigolyn sydd ynddynt! Byddai'r casgliad hynod hwn wedi cael ei golli am byth, oni bai am yr amgylchiadau a drosglwyddodd y ffotograffau o domen gardd i gasgliad pwysig mewn amgueddfa, lle'u cedwir ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1905.
Ffotograffiau Tom Mathias 21 Mawrth 2007 Mae'r casgliad hynod yma o ffotograffau yn cynrychioli gwaith dau ffotograffydd dawnus o wahanol gyfnodau ac o gefndiroedd gwahanol iawn. Tom Mathias, ffotograffydd oedd wedi dysgu'r grefft ei hun, gymrodd y ffotograffau gwreiddiol ar droad yr ugeinfed ganrif. Gan ddefnyddio offer syml, cofnododd Tom Mathias fywyd pob dydd yng Nghilgerran a'r cylch. Ar ôl ei farwolaeth ym 1940, gadawyd ei holl negatifau mewn cwt, ac anghofiwyd amdanynt am dros drideg mlynedd. Fe'u ffeindiwyd gan James Maxwell (Maxi) Davis, ffotograffydd proffesiynol oedd yn byw yn y fro, yn y 1970au. Roedd y negatifau gwydr mewn cyflwr gwael iawn. Roedd llawer ohonynt wedi torri ac wedi'u difrodi ac nid oedd modd eu hachub. Roedd y rhan fwyaf o'r gweddill wedi dirywio'n sylweddol, roedd hyn yn golygu bod printio'r rhai y gellid eu hadfer yn broses araf a llafurus. Ond roedd digon ar ôl i Maxi Davis allu gwerthfawrogi pwysigrwydd y pethau yr oedd wedi dod o hyd iddynt, ac aeth ati i adfer y ffotograffau. Diolch i'w ymdrechion diwyd, llwyddwyd i achub ffotograffau hynod Tom Mathias ar gyfer y dyfodol. Cewch weld detholiad o ddelweddau o'r casgliad isod. Ffotograffiau Tom Mathias Tom Mathias (1866 - 1940) Aberdyfan, Pont-rhyd-y-ceirt, cartref Tom Mathias. Dyma lle daethpwyd o hyd i'r negyddion yn dilyn marwolaeth James Mathias. James Mathias, mab Thom Mathias, yn bwydo robin goch. Tilla, chwaer Tom Mathias Helen Baud, nith i Tom. Roedd Helen a'i chwaer Paulette yn ymwelwyr cyson ag Aberdyfan ac fe'u gwelir yn amryw o'r lluniau Tom Mathias yn dal cudyll glas. Ystyrid Tom yn arbenigwr ar fywyd gwyllt yr ardal. Tom yn ei berllan. Yn ôl traddodiad bu'n gyfrifol am wella ansawdd mathau lleol o goed afalau. Llun cynnar o Tom Mathias wrthi'n cneifio James Mathias yn adeiladu sied Gweithdai Chwarel Cefn. Sylwer ar y pileri llechi wedi ei turnio Chwarelwyr y Cefn Craen ager Chwarel Fforest, 1910 Chwarel Dolbadau, 1907. Roedd Cilgerran yn ganolfan bwysig o safbwynt y chwareli llechi o diwedd y ddeunawfed ganrif hyd ddechrau'r 1930au. Tynnodd Tom Mathias lawer iawn o luniau o'r chwareli ond, gwaetha'r modd, dim ond cyfran fechan ohonynt sydd yn ddigon da i'w cyhoeddi. William Johnson a John Morgan, cyryglwyr o Gilgerran, 1905. Ychydig iawn o luniau o gyryglau a achubwyd. Yma gwelir William Griffiths o Llechryd yn cwblhau ffrâm corwgl, gyda'i blant Moses a Sarah, yn ei wylio. 1916 Griffith a Thomas Thomas, hwperiaid lleol, gyda'r baban Johnny Michael Thomas, 1892. Cludwyd boncyffion i Felyn Goed Cilgerran i'w llifio'n estyll. Yn y llyn hyn gwelir y boncyff mwyaf i'w drin yn y felin erioed. Roedd coedwigaeth yn ddiwydiant lleol pwysig arall a gofnodwyd yn fanwl gan Tom Mathias. Kathryn Davies yn defnyddio peiriant gwau hosanau Hannah Davies a'i merch Elizabeth, dwy gwiltwraig Bachgen yn dal cribin plentyn Nesta, wyres Tom Mathias, yn chwarae â'i theganau Hugh a Myrddin Jones, Cilfowyr, yn cynwain gwair Maggie Thomas, Plas-y-Berllan, Llechryd. yn gwisgo lifrai'r geidiau, 1925 Pedair cenhedlaeth o deulu Davies, Banc-y-felin, Llechryd. 1913 Richard Morris Cefn Lodge, Cilgerran ar gefn ei geffyl 'Whitre Bud'. Miss Olivia Griffiths, Neuadd, Cilgerran wedi iddi raddio o Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, yn 1910 gyda gradd anrhydedd yn y dosbarth cyntaf mewn Almaeneg. Evan Peter Morgan, Stryd yr Eglwys, Cilgerran, gydai 'i wraig Elizabeth a'u mab David tra oedd gartref o'r fyddin aged y Rhyfel Fawr (1914-1918) Plismyn o siroedd Penfro, Caerfyrddin a Morgannwg ar ei ffordd i sir Aberteifi i gefnogi Heddlu sir Aberteifi adeg Helynt y Degwm, 1888-94 Fan cigydd, 1910 Fan fara a'r gyrrwr Willie Davies, 1910 David Wilson yn gwerthu pysgod un 1905. Collodd ei goes yn ystod y Rhyfel Fawr a defnyddiodd yr iawndal a dderbyniodd i ddechrau busnes yn Stryd y Bont, Aberteifi. O ganlyniad, fe'i llysenwyd yn 'Lucky Leg Wilson' Tair wraig leol yn gyrru poni a thrap, 1916. Enillai Tom gyfran halaeth o'i fywoliaeth drwy dynnu lluniau o pobl leol. Tynnwyd y lluniau i gyd tu allan neu yng nghartrefi'r cwsmeriaid gan nad oedd Tom yn berchen ar stiwdio. Mrs Ann Williams, 1910. Atgyweirio clochdy Eglwys Llandygwydd. Rhes o fythynnod i weithwyr yn Lancych, sudd mewn cyferbyniad llwyr â'r plastai. Mynd am dro mewn cart asyn. Amlygir amynedd Tom Mathias fel ffotograffydd yn ei llun gwych o blant. Yma gwelir Treifryn Thomas, mab postfeistr Llechryd, ar ei feic newydd. Merch anhysbys yn magu baban mewn siôl fawr. James Mathias (dim perthynas) a'i deulu, tua 1910. Lladdwyd Morgan Mathias, y gŵr ifanc yn y llun, yn ddiweddarach yn y Rhyfel Fawr Gyntaf. Tair cenhedlaeth o deulu o Gilgerran. Seindorf Corfflu Gwirfoddolwyr Aberteifi o flaen gorsaf Cilgerran ar achlysur croesawu'r Is-gapten Colby, Ffynone, adref o Ryfel y Boer, tua 1902. Onnen-deg, Llechryd. Awgryma'r nifer o lluniau tai sydd yn y casgliad fod yna farchnad barod ar ei cyfer. Ffernhill, Llechryd, a welir yn y llun hwn. Seindorf Corfflu Gwirfoddolwyr Aberteifi yn gorymdeithio ar hyd Stryd Fawr Cilgerran 1902, yng nghwmni 'Bois y Batri' (aelodau Cefnlu'r Llynges, Aberteifi) Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1905 Sglefrio ar y gamlas a gysylltai afon Teifi â hen waith tun Castell Malgwyn Pentrefwyr yn sglefrio ar afon Teifi yn ystod gaeaf caled 1891 Stryd Fawr, Cilgerran, yn 1910 ...Mae'n debyg mai ymgais Tom Mathias i elwa ar y farchnad gariau oedd y lluniau o ferched mewn 'gwysg Gymreig' ...Fel rheol, dangosid y merched yn gwau, yn mynd i'r farchnad, neu'n yfed te... Tua diwedd y ganrif ddiwethaf, daeth yn ffasiynol i gyhoeddi cardiau post o ferched mewn 'gwisg Gymreig'... Atgyweirio pont Glanarberth, 1912 Atgyweirio pont Pont-rhyd-y-ceirt, 1920. Saif Johnny Michael, arweinydd Côr Plant Cilgerran, ar y chwith gyda'i blant Teifryn an Tegwyn. Plant Ysgol Blaen-ffos, 1915. Y mae'r 'wisg Gymraeg' yn awgrymu bod y llun wedi ei dynnu ar Ddydd Gŵyl Ddewi. Gwelir y geiriau 'Hen Wlad fy Nhadau' ar y bwrdd du yn y ffenestr Mercherd Ysgol Sul Llwyn Adda mewn 'gwisg Gymreig' Côr Plant Cilgerran a'u harweinydd, Johnny Michael Dosbarth Ysgol Sul o flaen Tŷ Glanolmarch, Llechryd, gyda'r perchennog, Mrs. Stephens Dosbarth Ysgol Sul y gwragedd, Capel Babell, Cilgerran, 1906 Gwibdaith flynyddol Ysgol Sul Penuel i Poppit, 1913 Dosbarth Ysgol Sul yng Nghapel Llwyn Adda, Llechryd. Bu Tom (dde) yn athro yno am flynyddoedd lawer. Margaret Ann Thomas yw'r athrawes. Siop Penrhiw, Aber-cuch. Gwelir y perchennog, W.J. Lewis, yn gwisgo ffedog wen Penrhiw Arms, Aber-cuch, 1914. Gwelir y tafarnwr, David Owens, a'i wraig Elizabeth, ar y grisiau. Dymchwelwyd y dafarn fel rhan o gynllun gwella'r ffordd. 'Y Goets Fawr', a redai o Gastellnewydd Emlyn i Aberteifi, o flaen y Teifi-side Inn, Llechryd, un 1906 Pantdŵr, Llechryd, c. 1900 Bridge House, Cilgerran, 1910. Gwelir Miss Kathryn Davies ar y trothwy tra bod ei brawd yn eistedd ar wal y bont (sydd wedi ei dymchwel erbyn hyn). Edrych as draws afon Teifi tuag at y Tivy-side Inn, Llaechryd ar adeg o lifogydd, tua 1910. Edrych ar draws afon Teifi tuag at y Teify-side Inn, Llechryd. Y mae'r dafarn wedi cau ers blynyddoedd bellach. Ceir nifer o luniau yn y gasgliad sydd yn portreadu golygfeydd lleol ac yn cofnodi digwyddiadau anarferol a nodedig y fro. Pompren newydd yn Aber-cuch, 1908 Adeiladu pompren ar draws afon Teifi yn Aber-cuch, 1908 Miss Rita Morgan Richardson a'i brawd yn ymladd â chleddyfau, gyda Dr. Stephens, Glanolmarch, yn eu gwylio Miss Rita Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, Cilgerran a'i hathrawes o'r Almaen a'i chŵn anghyffredin Teulu Lewis-Bowen, Clyn-fiw, Boncath Mrs Lewis-Bowen, Clyn-fiw, Boncath (ar y dde), a'i phlant, Dorothea a William, yng nghwmni nyrs ac athrawes y teulu. Rita Morgan Richardson yw'r ferch ifanc ar y chwith Buches Rhos-y-gilwen o flaen y plas C. E. G. Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, ymhlith ei fuches enwog o wartheg byrgorn Mrs Morgan Richardson y tu allan i Noyaddwilym, Llechryd. Yn ddiweddarach symudodd y teulu i fyw i Rhos-y-gilwen Cerbydwr a 'theithiwr' tra anarferol o flaen plasty Castell Malgwyn, adeg Calan Gaeaf yn ôl pop tebyg. Priodas Miss Grace Gower, Castell Malgwyn, â'r Llawfeddyg Gill R. N. yn Eglwys sain Llawddog, Cilgerran, 8 Awst 1907 Lodge, Castell Malgwyn Castell Malgwyn, Llechryd, cartref teulu Gower. mae'r plas yn westy erbyn hyn Thomas Daniels a'i feic Thomas Daniel, garddwr Glanolmarch, Llechryd. Gweision a morynion anhysbys. Roedd glannau Teifi un enwog am e'i 'gwŷr mawr' ac mewn ardel o lai nag ugain milltir sqwâr ceid bron i hanner cant o blastai. Bu'r teuluoedd hyn yn noddwyr cyson i Tom Mathias. Spence Colby, Ffynone, a helgwn Teifiseid. Dilyn cŵn hela oedd un o brif ddiddordebau'r boneddigion lleol. Miss Rita Morgan Richardson, Rhos-y-gilwen, Cilgerran Staff Clyn-fiw, 1906 Cipar anhysbys a'i deulu Pentre, Boncath, 1910 Staff Caedmor yn ei lifrai. Sylwer bod nifer ohonynt yn dal yr offer a ddefnyddient yn ôl eu galwedigaeth Pan oedd y plastai lleol yn eu hanterth cyflogid nifer mawr o pobl i weithio ynddynt. Yma, gwelir staff stad Coedmor yn 1909 Staff Plas Coedmor ar glos y gegin. Roedd glannau Teifi yn enwog am ei 'gwŷr mawr' ac mewn ardal o lai nag ugain milltir sgwâr ceid bron i hanner cant o blastai. Bu'r teuluoedd hyn yn noddwyr cyson i Tom Mathias. Injan Fowler wedi ei llogi gan y fyddin oddi wrth gontractwyr amaethyddol lleol, Dan Ladd o Glunderweb (ar y dde) Gwasg wair (ffurf gynnar o'r byrnwr) ar waith. Gwelir y 'pletau' gwair yn y cefndir. Diogelwyd y peiriant hwn gan Geler Jones, casglwr hen beiriannau lleol. Prynwyd ei gasgliad gan yn Ymddiriedolaeth Genedlaethol i'r arddangos yn Mhlas Llannerch Aeron. James Evans yn rhibinio gwair ar Fferm Castell Malgwyn, Llechryd Fferm Parcyneithw. Mr a Mrs Griffith Davies a'u saith mechr - Sarah, Margaret, Edith, Ellen, Elizabeth, May and Catherine - eu mab, Ifan (ar y dde) ac Alfred, y gwas. Dyfeisiwyd y peiriant troi gwair cywrain hwn gan ffermwr lleol, sef Arthur John Davies, Penwenallt. Gwnaethpwyd y peiriant gwreiddiol iddo gan of lleol. Yn anffodus, dechreuodd cwmni o Ddylyn gynhyrchu'r peiriant yn fasnachol cyn Davies fedru codi breintlythur arno. Un o'r tractorau a'r beindarau cynharaf i'w gweld yn yr ardal yn cael eu defnyddio ar Fferm Castell Malgwyn. Roedd y cynhaeaf gwair yn adeg o gydweithio rhwng cymdogion. Dengys y llun hwn y nifer mawr o bobl a fyddai'n helpu gyda'r gwaith. Byddai'r cynhaeaf yn achlysur cymdeithasol pwysig. Cynaeafu gwair yn Aberdyfan, tua 1910. Rhaid oedd wrth nifer mawr o weithwyr i gario gwair hyd yn oed ar dyddyn bychan fel Aberdyfan. Sylwer ar y pawl at godi gwair o'r llwyth i'r das Injan yn cael ei defnyddio gan y fyddin Milwyr yn hel gwair. Yn ôl pop tybed aelodau ydynt o gwmni a deithiai o gwmpas y wlad adeg y Rhyfel Fawr er mwyn casglu porthiant i geffylau'r fyddin. Dengys yr amrywiol fathodynnau ar eu capiau eu bod yn perthyn i sawl catrawd wahanol. Posibilrwydd arall yw mai gwrthwynebwyr cydwybodol ydynt yn ymgymryd â dyletswyddau heddychlon.
Portread o Sgweier Cymreig a'i blant, gan Johann Zoffany, arlunydd nodedig Siôr III 22 Chwefror 2007 Mae nifer o bortreadau o Gymry amlwg yng nghasgliadau celf Amgueddfa Cymru. Serch hynny, mae'r Amgueddfa'n casglu portreadau o bobl llai adnabyddus hefyd, oherwydd y gallant fod yn werthfawr fel gweithiau celf. Yn aml, mae astudio'r portreadau hyn yn bwrw goleuni newydd ar gyfnodau a bywydau'r sawl a gafodd ei ddarlunio, gan ychwanegu hefyd at ein dealltwriaeth o gelfyddyd y gorffennol.Yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf, mae'r Amgueddfa wedi caffael nifer o bortreadau nodedig o'r 18fed a dechrau'r 19eg ganrif, yn cynnwys Henry Knight o Tythegston gyda'i dri o blant, a beintiwyd gan Johann Zoffany (1733-1810) tua 1770.Henry Knight of Tythegston gyda'i dri o blantgan Johann Zoffany Johann Zoffany (1733-1810) Henry Knight o Landudwg (1738-1772) gyda'i Blant. Tua 1770 - olew ar gynfas Mae'r portread yn dangos Henry Knight (1738-1772), sgweier o Sir Forgannwg, gyda'i dri o blant Henry, Robert ac Ethelreda. Bu Henry'n filwr yng nghatrawd y 15th Light Dragoons, a darlunir ei fab hynaf yn gwisgo helmed y gatrawd. Fe etifeddodd Robert Knight (1711-1765), sef tad Henry Knight, ystâd Tythegston teulu'r Lougher drwy ei fam ym 1732. Fe ysgarodd Henry ei wraig ym 1771, a oedd bryd hynny'n broses anodd a drud yr oedd angen Deddf Seneddol breifat i'w gweithredu. Mae'n bosib bod y paentiad wedi cael ei gomisiynu i ddarlunio penderfyniad Henry Knight i adael y fyddin er mwyn gofalu am ei blant. Yn y darlun mae'n gwisgo dillad bob dydd ond mae'n cydio mewn spontoon - math o bicell fer y byddai swyddogion y troedfilwyr yn ei chario - a'r llafn wedi'i wthio i'r ddaear. Mae ei feibion yn dal ei gleddyf, ei gorsied a'i helmed. Gosodir y darlun ar lan y môr, ac mae'n debygol mai cyfeiriad yw hyn at Tythegston, sydd filltir neu ddwy o'r arfordir, rhwng Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl. Mae motiff y goeden, a ddefnyddir yn aml yn narluniau Zoffany o grwpiau teuluol, yn caniatáu pwysigrwydd cyfartal i bob ffigwr. Mae dangos y bechgyn yn chwarae ag arfau ac arfwisg yn perthyn i draddodiad y gellir ei olrhain yn ôl i gyfnod y Dadeni.Johann ZoffanyDyma un o bortreadau teuluol mwyaf Zoffany (yn mesur 240 cm x 149 cm), ac mae'n gomisiwn rhyfeddol o uchelgeisiol ar gyfer sgweier Cymreig o gyfoeth cymedrol. Roedd Zoffany, un o arlunwyr mwyaf adnabyddus teyrnasiad Siôr III, yn enwog am ei arddull anffurfiol. Mae un o'i ddarluniau mwyaf adnabyddus, Syr Lawrence Dundas gyda'i ŵyr, yn dangos y campwaith Isalmaenig o'r 17eg ganrif The Calm gan Jan van de Cappelle, sydd hefyd yng nghasgliadau'r Amgueddfa.Ganwyd Zoffany ger Frankfurt ac fe'i hyfforddwyd yn Rhufain cyn iddo symud i Lundain ym 1760. Mae'n debyg mai'r Arglwydd Bute, prif weinidog cyntaf Siôr III, wnaeth ei gyflwyno i'r Teulu Brenhinol, a daeth i fod yn hoff arlunydd y Frenhines Charlotte. Fe'i penodwyd yn aelod o'r Academi Frenhinol gan y Brenin ym 1769. Mae apêl ei waith yn deillio o'i ddawn o beintio tebygrwydd da, yn ogystal â'i sylw rhyfeddol at fanylder. Fodd bynnag, mae ei bersbectif yn wallus ar brydiau, ac yma mae'n amlwg bod yr helmed sydd ym mreichiau'r mab hynaf yn rhy fawr.Prynu'r portread ar gyfer yr AmgueddfaMae'r darlun wedi'i gadw mewn cyflwr arbennig o dda. Mae archwiliadau pelydr x yn dangos bod yr arlunudd wedi gwneud newidiadau i ben Robert Knight (y mab ieuengaf mewn gwisg goch), ond dim ond ambell i newid bach arall a wnaed i'r cynllun, a phaentiwyd gweddill y cyfansoddiad yn weddol denau. Benthycwyd y paentiad i'r Amgueddfa o 1940 hyd at 1958. Pan aeth ar werth yn Sotheby's ym 1999 daeth yn flaenoriaeth i'r Amgueddfa ei brynu. Bu'n bosibl ei brynu o ganlyniad i roddion hael oddi wrth gymynrodd June Tiley, Cronfa Dreftadaeth y Loteri a Chronfa'r Casgliadau Celf Cenedlaethol.
Symud eglwys ganoloesol i Sain Ffagan 22 Chwefror 2007 Eglwys Teilo Sant, Llandeilo Tal-y-bont, yn ei safle grweiddiol ym 1984 Ffenestr garreg fylinog o'r Oesoedd Canol a ssaeth i'r amlwg o dan haenau o wyngalch a rendr yn ystod y broses o ddatgymalu'r eglwys Murlun o Santes Catrin, yn ei safle gwreiddiol, a ddarganfuwyd ar fur dwyreiniol transept y de. Mae'n debyg y'i paentiwyd tua 1400 Yr eglwys ganoloesol o Landeilo Tal-y-bont yw'r eglwys gyntaf o'i math i gael ei symud a'i hailgodi mewn amgueddfa awyr-agored Brydeinig. Mae'r murluniau a ddarganfuwyd o dan wyngalch ei waliau yn bwrw goleuni pellach ar arferion addoli a chredoau'r 15fed ganrif. O Landeilo Tal-y-bont i Gaerdydd Adeiladwyd Eglwys Sant Teilo yn ystod yr 13eg ganrif. Mae'n debygol iddi gael ei hadeiladu ar safle eglwys gynharach. Cefnwyd ar yr eglwys yn y 1960au, ac fe'i hychwanegwyd at restr henebion Cadw: Henebion Hanesyddol Cymru yn y 1980au. Gan nad oedd modd achub yr eglwys ddadfeiliedig ar ei safle gwreiddiol, cynigiwyd hi i'r Amgueddfa ym 1984 er mwyn ei datgymalu a'i hailgodi yn Sain Ffagan. Ar ddechrau'r broses o ddatgymalu'r Eglwys yn ofalus, darganfuwyd dau furlun hynod o'r 15fed a'r 16eg ganrif, yn ogystal â thestunau niferus a rhannau'n cynnwys patrymau arddurniadol. Cofnodwyd pob un ohonynt, cyn eu symud a'u cadw'n ofalus. Wrth dynnu haenau o wyngalch yn ofalus o wyneb y murluniau, daethpwyd o hyd i gliwiau ynglŷn â dyddiad yr adeilad gwreiddiol. Wedi tynnu'r morter oddi ar y muriau allanol, roedd modd gweld y newidiadau a wnaed yn ystod Oes Fictoria neu'n ddiweddarach. Ar ôl gorffen datgymalu'r adeilad fe gloddiodd yr Amgueddfa'r seiliau, gan ddatgelu rhagor o gliwiau am adeiladwaith yr Eglwys. Hanes yr Eglwys Mae'n debyg bod yr adeilad cyntaf i oroesi yn adeilad bach dwy-gell, sef y prif gorff a'r gangell, o'r 13eg - 14eg ganrif. Roedd hwn yn batrwm cyffredin ledled Cymru ar y pryd. Yr ychwanegiad nesaf oedd transept y gogledd, ac adeiladwyd transept y de tua'r un adeg neu'n fuan wedi hynny, gan mai technegau adeiladu tebyg a ddefnyddiwyd i godi'r ddau. Credir bod y rhain yn dyddio o'r 14eg neu ddechrau'r 15fed ganrif, sy'n cyfateb i ddyddiad y murlun ar fur dwyreiniol transept y de. Tybir mai ddiwedd y 15fed ganrif yr estynnwyd capel y de i ffurfio eil. Yn lle'r hen fur deheuol daeth arcêd o ddau fwa, gyda dau arall yn arwain i'r ddau gapel. Y peth olaf i gael ei ychwanegu at yr eglwys oedd porth a arweiniai at ystlys y de. Twf cynulleidfaoedd yn ystod Cyfnod y Tuduriaid Cymreig Penderfynodd yr Amgueddfa ailadeiladu'r Eglwys fel y byddai wedi ymddangos tua 1510-30. Mae'n bosibl defnyddio cliwiau archeolegol o'r cyfnod i gael gwell dealltwriaeth o'r cefndir cymdeithasol, crefyddol a gwleidyddol fu'n sail i lunio a dodrefnu'r Eglwys. Digwyddodd hyn yn fuan wedi estyn capel y de i ffurfio ystlys y de, i ddal cynulleidfa fwy mae'n debyg. Gallai hyn gyd-fynd â'r adferiad mawr yn economi Cymru, wedi'r cyfnod pan ddaeth y Tuduriaid Cymreig yn Frenhinoedd Lloegr ddiwedd y 15fed ganrif. Bryd hynny cafwyd cyfnod cymharol dawel wedi cyfnodau hir o ansefydlogrwydd gwleidyddol a chymdeithasol, yn cynnwys rhyfel cartref. Mae'r cliwiau yn llunio darlun o'r ffordd yr oedd pobl yn addoli yn ystod y cyfnod hyd at 1530. Y pwysicaf ohonynt yw'r murluniau o'r cyfnod cyn y Diwygiad Protestannaidd. Maent yn dangos gwahanol themâu o fywyd Crist a nifer o seintiau, gan gynnwys Santes Catrin a Sant Cristoffer. Canfuwyd cerrig Corbel yng ngwaith carreg y bwa yn y gangell sy'n dangos olion croglen sgrin a llofft. Byddai'r murluniau, y groglen sgrin a'r llofft wedi cael eu peintio mewn lliwiau llachar. Beibl y dyn tlawd Mae murluniau mewn eglwysi wedi cael eu disgrifio fel "Beibl y werin dlawd". Cawsant eu cynllunio fel bod modd i gynulleidfa anllythrennog ddeall golygfeydd o'r Beibl. Eu pwrpas hefyd oedd ennyn arswyd, parchedig ofn, ac ufudd-dod. Mewn rhai achosion, murluniau fel y rhai a ganfuwyd yn Sant Teilo oedd yr unig fodd o gyfleu unrhyw neges grefyddol o gwbl, gan nad oedd cynulleidfaoedd yn deall Lladin, sef iaith y Beibl a phregethu ar y pryd. Cyfnod o addoli'n dod i ben O ganlyniad i'r cynnydd ym mhoblogaeth yr ardal, datblygiad eglwysi eraill mwy, fandaliaeth gyson, cefnwyd ar Sant Teilo'n gyfan gwbl. Gellir dadlau bod y digwyddiadau hyn yn adlewyrchu hanes cymdeithasol, crefyddol a gwleidyddol, yn yr un modd ag y gwna'r murluniau o'r cyfnod cyn y Diwygiad. Bydd ailgodi'r eglwys yn yr Amgueddfa'n dynodi pennod arall yn ei hanes, lle bydd ymwelwyr yr 21ain ganrif yr un mor bwysig â'r pererinion o'r Oesoedd Canol! Bellach mae gan Eglwys Sant Teilo bob cyfle i oroesi am flynyddoedd lawer.
Yr hen gloc yn Amgueddfa Lechi Cymru, Llanberis 22 Chwefror 2007 Y cloc uwchben mynedfa Amgueddfa Lechi Cymru Un o nodweddion amlwg Amgueddfa Lechi Cymru yw'r wyneb cloc siâp diemwnt sydd ar flaen yr adeilad. Uwch ei ben ar y to mae strwythur tebyg i bagoda bychan sy'n cynnwys cloch a morthwyl sydd wedi'i gysylltu â'r cloc â rhaff wifrau. Gosodwyd mecanwaith y cloc ar ail lawr yr adeilad. Cafodd ei gynhyrchu yn Sir Amwythig ond nid yw'r dyddiad yn eglur. Gan nad yw'r cloc yn ymddangos mewn ffotograffau cynnar o'r adeilad, a godwyd ym 1870, mae'n debygol na chafodd mo'i osod tan ganol y 1890au. Amserydd ar gyfer ffrwydradau'r chwarel Mae'r Amgueddfa wedi'i lleoli yng ngweithdai Fictoraidd Chwarel Dinorwig. Roedd y cloc yn gymorth i sicrhau prydlondeb y trenau a gludai'r llechi o'r chwarel i borthladd y Cwmni yn y Felinheli. Fodd bynnag, roedd yn fwy nag amserydd ar gyfer y gweithdai, ac ar un adeg yn ei hanes ychwanegwyd cyfres o gysylltiadau trydanol ato. Ar amserau penodol, byddai'r cloc yn anfon cerrynt trydanol i rannau eraill o safle mawr y Chwarel. Roedd hyn yn sicrhau bod ffrwydradau'n digwydd ar amser. Fel arfer, byddai systemau o'r fath yn cael eu marchnata fel clociau pulsynetic. Gwerthwyd hwy gan wneuthurwyr clociau enwog fel Gent o Gaerlŷr. Yn y Felinheli, wrth gwrs, cynhyrchodd y gweithwyr eu fersiwn ddibynadwy eu hunain. Graffiti 100 mlwydd oed Roedd angen cyflenwad pŵer i gynhyrchu'r cerrynt trydanol. Byddai hyn yn cael ei ddarparu drwy gelloedd gwlybion neu gronaduron a storiwyd wrth ochr y cloc. Un o'r darganfyddiadau a wnaed pan adnewyddwyd y rhan hon o'r adeilad ganol y 1990au oedd y graffiti gwreiddiol ar y waliau a'r paneli cyfagos, a oedd yn nodi dyddiadau llwytho'r batri. Ar 10 Mehenfin 1909, er enghraifft, llwythwyd y batrïau gan Willie Owen Williams a George Hughes. Glanhau'r cloc Er bod y cloc wedi cael ei gynnal a'i gadw dros y blynyddoedd, erbyn 2001 roedd angen sylw arbenigol arno. Roedd busnes y gwneuthurwyr J.B. Joyce and Company yn dal i weithredu. Cafodd y busnes ei sefydlu yn yr Eglwys Wen yn Sir Amwythig, ac mae'n dal i fod yno dros dri chan mlynedd yn ddiweddarach. Yn anffodus nid oes ganddynt gofnod o'r clociau unigol a gynhyrchwyd, ond roeddent yn fodlon ymweld â'r Amgueddfa i archwilio'r cloc. Dychwelwyd y mecanwaith i weithdy Joyce lle cafodd ei lanhau a'u wasanaethu. Yna fe ailadeiladwyd y cloc, cyn ei ddychweleyd i'r Amgueddfa a'i roi ar waith unwaith eto. Heddiw mae'r cloc yn rhedeg yn llyfn ac mae'n gywir i raddau helaeth. Cloc ar gyfer y Pentref Mewn cyfnod pan nad oedd oriawr yn rhywbeth cyffredin, roedd y cloc a osodwyd yng ngweithdai Chwarel Dinorwig yn gloc ar gyfer y gymuned leol, a gallai holl drigolion Llanberis a'r cyffiniau glywed ei gloch. Meddai un awdur lleol: 'Torrai ar y distawrwydd yn nhrymder nos, a chlywyd aml i glaf yn cwyno yn y bore,"Chysgis i ddim gwerth neithiwr - clywed yr hen gloc yn taro pob awr nes iddi 'leuo"' Mae'r cloc yn parhau i fesur treigl amser wrth i'r unfed ganrif ar hugain fynd rhagddi yn Llanberis.
