Atgynhyrchu Pennau Saethau Rhufeinig Evan Chapman, 14 Medi 2010 Pen saeth Rhufeinig â thair asgell o Dinorben, gogledd Cymru Pen saeth Rhufeinig â phedai asgell o Gaerllion, de Cymru Copïau o bennau saethau Jig a ddefnyddiwyd i ffurfio pen saeth â phedair asgell. Defnyddiai'r Rhufeiniaid sawl math gwahanol o bennau saethau. Roedd gan y rhai mwyaf nodweddiadol gyfres o esgyll: tair asgell oedd gan rai cynnar, ond mae enghreifftiau o rai â phedair asgell wedi'u canfod sy'n perthyn i'r drydedd ganrif OC. Un rheswm posibl am y newid hyn yw ei bod hi'n haws cynhyrchu'r fersiwn â phedair asgell. Yn 2008 cynhaliwyd Pencampwriaeth Saethyddiaeth Maes y Byd yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru, a cynhaliodd yr Amgueddfa sawl arddangosfa fach ar saethyddiaeth. Cynhyrchwyd nifer o bennau saethau Rhufeinig yn arbennig ar gyfer yr arddangosfa saethyddiaeth Rufeinig i ddangos sut fyddai pennau saethau Rhufeinig newydd sbon yn edrych. Yn sgil gwaith cadwraeth gofalus ar rai o bennau saethau Rhufeinig yr Amgueddfa, gwelwyd digon o fanylion gwreiddiol i ddatgelu'r broses gynhyrchu a ddefnyddiodd y Rhufeiniaid. Roedd gof Amgueddfa Sain Ffagan am greu copïau yn yr un modd a bu'n arbrofi nes ei fod yn medru creu copïau oedd yn debyg iawn i'r gwreiddiol. Dangosodd y gwaith arbrofol hyn ei bod yn haws ac yn gynt cynhyrchu'r math â phedair asgell oherwydd bod modd creu'r esgyll mewn jig. Gan fod mwy o ofod rhwng yr esgyll ar y fersiwn tair asgell roedd yn rhaid taro'r esgyll i siâp yn unigol, ac roedd un asgell yn y ffordd wrth geisio gweithio ar un arall. Ai dyma pam y dechreuwyd cynhyrchu fersiynau pedair asgell? Os yw hyn yn wir, pam oedd y Rhufeiniaid yn cynhyrchu pennau saethau â thair asgell yn y lle cyntaf? Seiliwyd offer saethyddiaeth Rhufeinig ar dechnoleg y Dwyrain Agos. Yno, cai'r pennau saethau metel gwreiddiol eu castio mewn efydd. Copïo ffurf tair asgell y pennau saethau efydd yma wnaeth y Rhufeiniaid yn syml iawn. Andrew Murphy, gof Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru yn defnyddio'r jig i greu pennau saethau Rhufeinig Darllen Pellach Bishop, M.C.&Coulston, J.C.N. 2006 Roman Military Equipment, from the Punic Wars to the Fall of Rome (Rhydychen: Oxbow Books) Chapman, E.M. 2005 A Catalogue of Roman Military Equipment in the National Museum of Wales, BAR British Series 388 (Rhydychen)
Adnabod mwynau yn Amgueddfa Cymru Amanda Valentine a Jana Horak, 7 Rhagfyr 2009 Y peiriant diffreithio â phelydr ecs yn yr Adran Ddaeareg Rhoi pelydr ecs drwy sampl o garreg o'r tarddiant hyd y synhwyrydd Crisial cwarts Graffit Diamwnt Langit Wroewolfeit Un o weithgareddau'r Adran Ddaeareg yn Amgueddfa Cymru yw dogfennu pob mwyn hysbys yng Nghymru. Gellir adnabod mwynau drwy edrych arnynt ond i gadarnhau'n derfynol defnyddiwn broses a elwir yn ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Mae'r dechneg hon yn rhoi i ni ôl bys fel petai o fwynau naturiol ac o waith dyn ac mae modd ei gymharu â chronfa ddata o samplau hysbys. Dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r rhan fwyaf o fwynau'n grisialaidd sy'n golygu eu bod wedi'u gwneud o fframwaith rheolaidd o atomau sy'n creu 'delltwaith crisialaidd' unigryw. Pan aiff pelydrau ecs drwy fwyn mae'r atomau'n peri bod y pelydrau ecs yn cael eu diffreithio neu eu plygu i sawl gwahanol gyfeiriad. Gellir cofnodi patrwm y pelydrau ecs wedyn i gynhyrchu ôl bys. Nid oes gan unrhyw ddau fwyn yr un trefniant o atomau ac felly mae eu holion bysedd (neu batrymau diffreithio delltwaith) yn unigryw. Gellir defnyddio'r patrymau hyn felly i adnabod mwynau. I ddadansoddi sampl fach o fwyn drwy ddefnyddio diffreithio â phelydr ecs mae'n cael ei falu'n bowdwr a'i pheledu â phelydrau ecs. Cofnodir y data fel graff o'r enw diffreithogram sy'n ffurf hwylus i weld y canlyniad. I adnabod y mwyn cymherir y canlyniad â chronfa ddata o batrymau miloedd o fwynau hysbys. Mwynau sy'n edrych yr un ffunud Mae adnabod wrth weld yn bwysig o hyd am ei bod yn bosibl i ddau fwyn gwahanol feddu ar yr un cyfansoddiad cemegol ond i ymddangos yn wahanol iawn. Er enghraifft mae gan ddiamwnt a graffit (ill dau yn garbon pur) yr un cyfansoddiad cemegol ond maent yn amlwg yn wahanol nid o ran golwg yn unig ond hefyd o ran caledwch a ffurf grisial. Ar y llaw arall mae wroewolfeit a langit yn ddau fwyn copor sydd yr un ffunud yn gemegol ac mae'r ddau ohonynt yn ffurfio nodwyddau glas. Fel canlyniad maent yn anodd iawn gwahaniaethu drwy edrych arnynt yn unig. Ond oherwydd bod ganddynt wahanol strwythurau crisialau maent yn cynhyrchu gwahanol batrymau diffreithio ac felly mae dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs yn ffordd gyflym a dibynadwy o wahaniaethu rhyngddynt. Nid oes gan rai mwynau strwythur crisial rheolaidd ac felly ni chynhyrchant batrymau diffreithio. 'Mwynau amorffaidd' yw'r enw arnynt ac ni ellir eu hadnabod drwy ddadansoddiad diffreithio â phelydr ecs. Defnyddio dadansoddiad diffreithio â phelydr ecs Mae'r dechneg yn cael ei defnyddio'n eang ym maes daeareg ac mewn ystod o ddisgyblaethau cysylltiedig. Er enghraifft fe'i defnyddir i adnabod mwynau mewn lliwiau arlunwyr a chyfansoddiad rhwd ar wrthrychau archeolegol. Gall cadwraethwyr wedyn benderfynu ar y driniaeth briodol i sbesimenau mewn amgueddfa.
Trillabedogion trofannol o'r Ynys Las rewedig Lucy McCobb, 5 Awst 2009 Casglu ffosiliau yn yr eira. 1950. Ffoto o'r Ynys Las o'r awyr: Casglwyd y ffosiliau o'r ardal a liwiwyd yn goch. Ffosil o lygad mawr carolinit sef trillabedog a fu'n nofio drwy'r môr agored yn chwilio am fwyd. Mae gan gynffon y trillabedog asidifforws asgwrn cefn trawiadol. Mae casgliad eang yr Amgueddfa o ffosiliau'n cynnwys ffosiliau trillabedog o oes Ordofigaidd (470-490 miliwn o flynyddoedd yn ôl) o'r Ynys Las. Er bod y cyfandir erbyn hyn yn oer a rhewllyd nid felly y bu gynt. Fforwyr Prydain yn y gogledd rhewllyd Mae'r Ynys Las yn lle anodd iawn o ran astudio a chasglu ffosiliau. Mae'r rhan fwyaf ohoni'n aros dan rew drwy gydol y flwyddyn a dim ond ym misoedd yr haf ar yr arfordir mae modd mynd at gerrig brig yn hawdd. Dechreuodd fforwyr deithio i archwilio daeareg yr Ynys Las yn hwyr yn y 19eg ganrif ac maent yn parhau hyd heddiw. Trefnwyd y teithiau hyn gan Arolwg Daearegol yr Ynys Las sydd wedi'i leoli yng Nghopenhagen. Yn y 1990au cyflwynwyd i'r Amgueddfa gasgliad o drillabedogion o'r oes Gambriaidd ac Ordofigaidd o ganol dwyreiniol yr Ynys Las o deithiau 1950-4 gan y Dr John Cowie, gynt o Brifysgol Bryste a chydweithiwr, y Dr Peter Adams. Yr Ynys Las yn crwydro'r byd Heddiw rydym yn gyfarwydd â'r Ynys Las fel lle oer a rhewllyd ond nid felly y bu gynt. Mae'r platiau tectonig sy'n ffurfio lithosffer y ddaear wedi symud drwy gydol hanes. Mae daearegwyr wedi dangos bod yr Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd. Gyda gogledd America a Sbitsbergen roedd yn ffurfio cyfandir hynafol o'r enw Lawrensia. Ar yr un adeg roedd Cymru yn bell i ffwrdd yn y lledredau deheuol, uchel, claear yn agos i gyfandir anferth Gondwana. Mae ffosiliau'r planhigion o'r moroedd bas Ordofigaidd o gwmpas Lawrensia a Gondwana yn wahanol iawn i'w gilydd ac nid oes yr un rhywogaeth o drillabedog yn gyffredin i'r Ynys Las a Chymru. Ynys Las yn ystod y cyfnod Ordofigaidd yn agos at y cyhydedd Trillabedogion trofannol yn newydd i wyddoniaeth Mae trillabedogion Ordofigaidd yr Ynys Las wedi'u cadw mewn carreg galch a ymgasglodd ar lawr y moroedd twym, bas ac isdrofannol. Mae tua deugain o rywogaethau gwahanol wedi'u hadnabod yn ein casgliad o'r Ynys Las ac mae ambell un yn newydd i wyddoniaeth. Mae ymchwil wedi cadarnhau eu bod yn gyffredin i drillabedogion rhannau eraill o Lawrensia neu'n perthyn iddynt yn agos. Mae nodweddion gwahanol rywogaethau trillabedog yn awgrymu sut roeddynt yn byw. Roedd y rhan fwyaf mwy na thebyg yn ddyfnderol (yn byw ar lawr y môr) ac yn bwyta sborion neu waddodion. Mae gan eraill nodweddion megis llygaid mawr iawn sy'n dangos eu bod yn gefnforol (nofwyr). Roedd y ffurfiau hyn yn eang eu dosbarthiad yn y cefnforoedd Ordofigaidd ac fe'u ceid mewn ardaloedd trofannol eraill ar wahân i Lawrensia.
Sut y bu glo'n gyfrifol am oeri'r hinsawdd 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl Christopher Cleal, 1 Mehefin 2009 Atgynhyrchiad o lifglawdd afon a lifai trwy'r gwlypdiroedd trofannol 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Ceir y planhigion sy'n tyfu ar y llifgloddiau hyn yn aml fel ffosilau yn y creigiau a gysylltir â glo yng Nghymru. Peintiad gan Annette Townsend. Cymhariaeth o sut yr amrywiai'r ardal a orchuddiwyd gan Fforest Lo dros amser, gyda thystiolaeth o newid yn yr hinsawdd yn y cyfnodau Carbonifferaidd diweddar a'r Permaidd cynnar. Atgynhyrchiad o lycophytau anferth a dyfai yng ngwlypdiroedd Cymru tua 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Noder fod yna blanhigion mewn gwahanol gamau o'u cylch-bywyd. Peintiad gan Annette Townsend. Map o'r tiroedd trofannol tua 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn dangos mynyddoedd (brown tywyll), iseldiroedd (brown golau) a gwlypdiroedd lle dyddodwyd mawn (gwyrdd). Rhisgl o foncyff lycophyt anferth o'r cyfnod Carbonifferaidd Diweddar, a ganfuwyd yng Nglofa Rhisga, de Cymru. Mae'r strwythurau siâp diemwnt ar yr arwyneb, sydd tua 1cm o hyd a 0.5cm o led, yn dynodi lle cysylltid y dail yn wreiddiol. Côn o lycophyt anferth o'r cyfnod Carbonifferaidd diweddar, a ganfuwyd mewn nodiwl haraenfaen yn ne Cymru. Cynhyrchai'r conau hyn sborau. Cofnodir y raddfa mewn centimedrau. Eginyn deiliog o lycophyt anferth o greigwely Uwch-garbonifferaidd Llanilltud ym Meddau, de Cymru. De Cymru sydd â'r creigiau glo mwyaf agored yn Ewrop. Mae gwyddonwyr yn Amgueddfa Cymru yn arwain tîm rhyngwladol o arbenigwyr sy'n ymchwilio i effaith y broses o ffurfio'r glo hwn ar gyfansoddiad yr atmosffer hynafol. Beth yw glo? Glo yw'r hyn sydd dros ben wedi i fawn gael ei gywasgu a'i gynhesu, nes mai'r unig beth sydd ar ôl yw carbon i bob pwrpas. Mae meysydd glo Cymru'n olion rhan o fforest corstir a orchuddiai rannau mawr o'r trofannau tua 300 miliwn o flynyddoedd yn ôl (y Cyfnod Carbonifferaidd diweddar). Gelwir y rhain yn Fforestydd Glo. Mae yna dystiolaeth hefyd o fod iâ helaeth wedi gorchuddio llawer o'r tir o amgylch pegwn y de yn y cyfnod hwn. Dyma'r unig gyfnod arall yn y gorffennol daearegol, ac eithrio'r tua 2 filiwn o flynyddoedd diwethaf, lle cafwyd y cyfuniad hwn o fforestydd trofannol helaeth ac iâ pegynol. Gall edrych ar y byd Carbonifferaidd diweddar felly gynnig darlun gwerthfawr o sut y gallai planhigion, yr hinsawdd a'r atmosffer fod yn rhyngweithio yn ein byd ni heddiw. Planhigion y Fforestydd Glo Roedd y Fforestydd Glo yn wahanol iawn i unrhyw beth sy'n tyfu heddiw. Y prif blanhigion oedd y lycophytau ('cnwp fwsoglau') tebyg i goed, a fedrai dyfu hyd at 50m o daldra. Yn wahanol i'r goeden fodern, meinwe meddal tebyg i gorc (periderm) oedd prif elfen boncyffion y lycophytau anferth hyn, yn hytrach na phren. Roedd hyn yn galluogi'r planhigion i dyfu i'w maint llawn mewn cyn lleied â 10 mlynedd. Hefyd, yn wahanol i goed modern, pan gyrhaeddai'r lycophytau hyn eu maint llawn, atgynhyrchent drwy gynhyrchu conau, cyn marw. Bywyd, marwolaeth a charbon Gan fod y planhigion hyn yn tyfu mor gyflym ac yna'n marw, cronnodd symiau anferth o fawn ar wely'r fforest. Mewn amser ffurfiodd hyn y glo sydd ym meysydd glo Cymru a rhannau eraill o Ewrop, yn ogystal â Gogledd America a Tsieina. Mae pob planhigyn yn tynnu'r carbon sydd ei angen arnynt i dyfu o'r atmosffer. Credir bod y fforestydd hyn yn gyfrifol am dynnu bron i 100 gigadunnell (mil o filiynau o dunelli) o garbon o'r atmosffer bob blwyddyn, a byddent wedi cael effaith fawr ar gyfansoddiad yr atmosffer yn ystod cyfnodau Carbonifferaidd. Cyfyngu'r Fforestydd Glo a chynhesu byd-eang Arhosodd cynefinoedd y Fforestydd Glo yn sefydlog i bob pwrpas am tua 10 miliwn o flynyddoedd. Yna cyfyngodd eu maint, oherwydd newidiadau ym mhatrymau draeniad y corstiroedd lle'r oeddent yn tyfu mae'n debyg. Digwyddodd hyn ar yr un pryd a chynnydd sylweddol mewn tymereddau byd-eang. Fwyaf nodedig oedd diflaniad haenau iâ mewn rhanbarthau pegynol deheuol, sydd wedi cael eu cofnodi yng nghreigiau Awstralia a'r Ariannin. Mae'n bur debygol fod ciliad y Fforestydd Glo wedi achosi cynnydd yn y carbon (fel CO2) sydd yn yr atmosffer, a bod hyn wedi achosi i'r tymheredd i gynyddu trwy 'effaith tŷ gwydr'. Maes Glo De Cymru Mae yna feysydd glo Carbonifferaidd diweddar ledled Ewrop, Gogledd America a Tsieina. Fodd bynnag, mae maes glo de Cymru yn arbennig o bwysig, gan ei fod yn dangos un o'r dilyniannau mwyaf cyflawn o greigiau sy'n cynnwys olion o'r Fforestydd Glo. Mae hefyd wedi rhoi inni gofnod ffosilau rhagorol o blanhigion, yn ogystal ag anifeiliaid yn cynnwys pryfaid, pryfaid cop, a molysgiaid dŵr croyw. Mae hefyd yn un o'r unig lefydd yn Ewrop lle mae'r creigiau hyn yn agored ar wyneb y tir. Yn y mwyafrif o lefydd eraill, rhaid ymchwilio daeareg y dyddodion glo hyn mewn pyllau tanddaearol - peth cynyddol anodd ei wneud gan fod pyllau glo yn prysur gau. Mae cofnod daearegol Maes Glo de Cymru wedi chwarae rhan bwysig wrth ddatblygu ein dealltwriaeth o esblygiad y Fforestydd Glo, yn enwedig trwy waith daearegwyr Cymreig fel Emily Dix a David Davies yn ystod y 1920au a'r 1930au. Yn fwy diweddar, mae gwyddonwyr yn Amgueddfa Cymru wedi bod yn ymchwilio sut newidiodd cyfansoddiad fforestydd De Cymru dros amser. Gwnaed hyn drwy edrych ar newidiadau mewn amrywiaeth rhywogaethau yn y cofnod ffosiliau planhigion, a'r dystiolaeth o'r cofnod paill a sborau a echdynnwyd o'r creigiau. Awgryma hyn fod y Fforestydd Glo yn gynefinoedd hynod o sefydlog am y mwyafrif o'u bodolaeth yn ne Cymru, o leiaf tan eu bod wedi cyfyngu gan achosi'r newid mewn tymheredd byd-eang. Erthygl gan: Chris Cleal, Pennaeth Hanes Llystyfiant Darllen pellach Cleal, C. J. a Thomas, B. A. 1994. Plant fossils of the British Coal Measures. Cymdeithas Palaeontoleg, Llundain. Cleal, C. J. & Thomas, B. A. 2005. Palaeozoic tropical rainforests and their effect on global climates: is the past the key to the present? Geobiology, 3, 13-31. Thomas, B. A. a Cleal, C. J. 1993. The Coal Measures forests. Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd.
Antartica'n rhewi 19 Mai 2008 Penderfynu ble i gymryd samplau i gael gwahanol gyfnodau Codi craidd o fwd 34 miliwn o flynyddoedd oed i'r wyneb Gwyddonwyr wrth eu gwaith yn disgrifio ac yn profi'r craidd Ffotograff agos o fforam 35 miliwn o flynyddoedd oed: Cribrohantkenina inflata, a ddarganfuwyd yn y creiddiau o Tansanïa. Gallwch weld mwy o ddelweddau o'r fforam cymhleth hwn yn yr oriel 'Agos at Natur'. Mae gwyddonwyr o Amgueddfa Cymru a Phrifysgol Caerdydd wedi darganfod tystiolaeth newydd ynglŷn â newidiadau hinsawdd yn y gorffennol sy'n help i ddatrys peth o ddirgelwch y llen iâ eang a ymddangosodd yn Antarctica 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Nid oedd Antarctica dan orchudd o iâ ymhob cyfnod; gorweddodd dros begwn y de heb rewi am bron i 100 miliwn o flynyddoedd. Yna, tua 34 miliwn o flynyddoedd yn ôl newidiodd yr hinsawdd yn ddramatig ar y ffin rhwng epocau'r Ëosin a'r Oligosen. Oerodd yr hinsawdd tŷ gwydr cynnes, a fu'n sefydlog ers diflaniad y dinosoriaid, yn ddramatig, gan greu'r "ty-iâ" sydd wedi parhau hyd heddiw. Oeri byd-eang Mae nifer o wyddonwyr yr hinsawdd yn ceisio deall beth achosodd y newid hwn yn yr hinsawdd. Dylai hyn ddatgelu mwy am y ffordd mae'r hinsawdd yn ymateb i reolyddion mawr fel newidiadau yng nghylchdro'r Ddaear, a chrynodiad y nwyon tŷ-gwydr yn yr atmosffer. Trwy astudio'r microffosilau sy'n bresennol mewn haenau o fwd o'r dyfnfor, gellir cofnodi newidiadau yn hinsawdd y gorffennol. Hyd yma, mae gwyddonwyr wedi darganfod bod y moroedd wedi cynhesu yn ystod y newid mawr hwn yn yr hinsawdd, tra bod haenau o iâ wedi ymddangos yn Antarctica a'r Arctig. Nid yw'r dystiolaeth anghyson yn cytuno ag efelychiadau cyfrifiadurol o hinsawdd y cyfnod chwaith: nid yw'r modelau cyfrifiadurol yn dangos bod iâ yn yr Arctig. Project drilio Tanzania Daeth yr ateb i'r pos iâ hwn o gyfeiriad annisgwyl, sef Tansanïa yng Ngorllewin Affrica. Mae project drilio Tansanïa wedi bod yn adfer creiddiau mwd hynafol a ddyddodwyd ar wely'r môr (ac sydd bellach wedi cael eu codi'n ddaearegol i'r tir). Mae creiddiau Tansanïa yn arbennig gan fod trwch mawr o fwd wedi cael ei osod mewn cyfnod cymharol fyr, sy'n golygu bod modd gweld newidiadau yn yr hinsawdd drwy'r oesoedd mewn cryn fanylder. Hefyd caiff microffosilau eu canfod yn y creiddiau mewn cyflwr gwych. Mae'r creiddiau Tansanïaidd yn cynnig y darlun clir cyntaf o'r gydberthynas rhwng gostyngiadau yn lefelau'r môr a newidiadau yn yr hinsawdd. Unioni'r cam Defnyddiwyd cemeg y microffosilau Tansanïaidd i greu cofnodion o dymheredd a chyfaint iâ dros gyfnod y newid mawr hwn yn yr hinsawdd. Mae'r cofnodion newydd hyn yn dangos bod moroedd y byd wedi oeri gydag ymddangosiad yr haenau iâ, ac y byddai cyfaint yr iâ wedi ffitio ar Antarctica; felly bellach mae'r efelychiadau cyfrifiadurol o ddata'r hinsawdd, a hinsawdd y gorffennol yn cyfateb. Heddiw mae'r pwyslais ar chwilio am dystiolaeth o achos yr oeri byd-eang hwn. Credir mai lleihad graddol yn lefelau CO2 yr atmosffer sy'n bennaf gyfrifol, wedi'i gyfuno â chyfnod 'sbardun' pan greodd cylchdro'r Ddaear o amgylch yr haul hafau Antarctaidd digon oer i rewi iâ drwy gydol y flwyddyn. Sut mae'n gweithio Trwy astudio cemegau cregyn anifeiliaid bychan maint blaen pin o'r enw fforaminifferau, gallwn weld sut y newidiodd tymheredd y môr ar hyd yr oesoedd. Mae fforaminifferau yn adnoddau gwych ar gyfer astudio hinsawdd y gorffennol, sy'n ein helpu i ddysgu am ansicrwydd hinsawdd tŷ-gwydr ein dyfodol. 1). Mae fforaminifferau yn tynnu elfennau cemegol o'r môr i'w cregyn, ac maent yn defnyddio mwy o fagnesiwm mewn tymhereddau cynhesach. 2). Mae fforaminifferau marw'n cwympo i wely'r môr, ac yn cronni mewn haenau o fwd dros filiynau o flynyddoedd. 3). Heddw, mae treiddio i lawr drwy'r haenau mwd fel teithio yn ôl trwy amser. Mae mesur cynnwys magnesiwm y fforaminifferau yn yr haenau mwd yn rhoi cofnod o'r ffordd y newidiodd tymheredd y môr ar hyd yr oesoedd - mae mwy o fagnesiwm yn golygu tymheredd cynhesach Darllen Cefndir Lear, CH, Bailey, TR, Pearson, PN, Coxall, HK, Rosenthal, Y. Cooling and ice growth across the Eocene-Oligocene transition. Geology 36 (3), 251-254. 2008. http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1130%2FG24584A.1
