PAS Cymru

Cafodd y person olaf ei ddienyddio am ffugio arian ym 1830 a chafodd ffugwyr oes Fictoria eu cosbi drwy alltudiaeth, carchar a llafur caled. Y gosb ar gyfer ffugio arian heddiw yw blynyddoedd yn y carchar.

Fuoch chi erioed yn euog o wario darnau arian ffug?

Hanner coron Siarl I ffug. Mae’r metel cyffredin rhydlyd i’w weld yn blaen drwy’r plât arian tenau.

Gobeithio mai’ch ateb fydd, “naddo, siŵr iawn!”, ond a fyddech chi’n gallu adnabod arian ffug o’i weld?

Yn ôl y Bathdy Brenhinol, roedd ychydig dros 2.5% o’r darnau punt a oedd yn cael eu defnyddio yn 2015 yn rhai ffug, felly sawl un ohonom ni sydd wedi torri’r gyfraith heb yn wybod i ni drwy drafod arian ffug? Nid problem fodern mohoni, chwaith. Efallai y synnwch o glywed bod darnau arian ffug wedi bod yn achosi pen tost i’r awdurdodau ers miloedd o flynyddoedd – ers i ni ddechrau defnyddio arian a dweud y gwir.

O bryd i’w gilydd, bydd pobl sydd wedi dod o hyd i geiniogau gyda datgelydd metel yn hysbysu’r Cynllun Henebion Cludadwy yng Nghymru (PAS Cymru) amdanynt ac yn cael gwybod bod rhywbeth o’i le - ac mai ceiniogau ffug ydynt. Yn 2015, o’r 679 o ddarnau arian a ddaeth at sylw’r Cynllun, barnodd arbenigwyr Amgueddfa Cymru mai darnau ffug cyfoes oedd saith ohonynt. Disgrifiwyd llawer o’r lleill fel rhai ‘afreolaidd’ ac felly roedd y rhain hefyd wedi’u cynhyrchu o dan amgylchiadau amheus.

Un o’r darnau ffug oedd hanner coron Siarl I, a gafodd ei darganfod gan Mr Nick Mensikov ym Meisgyn, Rhondda Cynon Taf. Darn arian yw hanner coron, ond roedd hi’n amlwg mai un ffug oedd hanner coron Mr Mensikov oherwydd bod cyrydiad yn dangos mai darn o aloi copr wedi’i orchuddio â haen denau o arian ydoedd. Fel newydd, byddai wedi ymddangos yn ddigon dilys i chi a fi, ond byddai’n werth llai o lawer na gwir werth hanner coron, sef deuswllt a chwe cheiniog (neu un wythfed o bunt).

Mae deuddeg darn arian ffug o gyfnod teyrnasiad Siarl I wedi cael eu darganfod yng Nghymru a’u hadrodd i PAS Cymru ers 2009, mwy o lawer nag unrhyw frenin neu frenhines arall, ond mae’r mwyafrif helaeth yn hŷn o lawer ac yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid, o’r ganrif gyntaf i ddechrau’r bumed ganrif OC.

Pwy oedd yn gwneud arian ffug, a pham?

Câi darnau arian ffug eu cynhyrchu am sawl rheswm yn y gorffennol. Weithiau, pan nad oedd digon o’r ceiniogau gwerth is, byddai pobl yn mynd ati i’w cynhyrchu’n answyddogol er mwyn gwneud yn iawn am y diffyg. Ym Mhrydain y Rhufeiniaid, roedd yr arfer hwn mor gyffredin fel ei bod yn bosibl bod llawn cymaint o ddarnau arian ffug yn cael eu defnyddio â rhai iawn ar rai cyfnodau. Ar ôl i Claudius lanio yma yn 43 OC, hwyrach fod y fyddin Rufeinig ei hun wedi bod yn gyfrifol am lawer o’r arian ‘afreolaidd’ hwn. Weithiau byddai llywodraethau’n goddef yr arian ffug fel rhywbeth annymunol ond angenrheidiol.

Mewn achosion eraill, byddai pobl yn ffugio darnau arian am un rheswm syml - i wneud elw. Wrth gwrs, nid ar chwarae bach roedd gwneud hyn. Roedd angen cyflenwad o fetel, ffwrnes neu grwsibl, ac offer o bob math, yn cynnwys deiau neu fowldiau gyda chopi digon da o’r darn arian i’w atgynhyrchu wedi’i ysgythru arnynt. Roedd hyn yn golygu bod mwy nag un person yn rhan o’r fenter gan amlaf, a bod angen rhywfaint o fuddsoddiad ariannol cyn cychwyn. Felly nid gobaith olaf dynion neu fenywod tlawd heb unrhyw ffordd arall o gael arian oedd y mentrau hyn. Roedd rhai ‘bathwyr’, eisoes yn unigolion cefnog. Ym 1603, darganfuwyd menter fathu yng Nghaer Duncannon yn Iwerddon. Daethpwyd o hyd i fowldiau, darnau o bres, crwsiblau, ynghyd â chemegau a golosg, yn nesg cadlywydd y gaer, Syr John Brockett. Roedd Syr John wedi bod yn cynhyrchu darnau arian Seisnig a Sbaenaidd ffug, a chafodd fynd o flaen ei well am frad.

Doedd dim bwriad defnyddio rhai o’r darnau ffug fel arian bob dydd, serch hynny. Cyn belled yn ôl â’r 16eg ganrif, roedd hynafiaethwyr a chasglwyr wedi dechrau ymddiddori mewn hen ddarnau arian, ac o ganlyniad dechreuodd rhai unigolion diegwyddor wneud busnes o gyflenwi darnau ffug i demtio’r diniwed. Yn Llundain ar ddechrau oes Fictoria, bu dyn o’r enw Edward Emery yn gyfrifol am ychwanegu 5–7,000 o ddarnau ffug o’r oesoedd canol a chyfnod y Tuduriaid at y farchnad casglwyr. Roedd darnau arian Rhufeinig yn boblogaidd tu hwnt hefyd, a chafodd darn ffug a gynhyrchwyd yn yr oes fodern ei ddarganfod gan Mr Rogers ym Mrynbuga yn 2007. Roedd wedi’i wneud o aloi metal cyffredin gwyn er mwyn edrych fel arian. Tybed a wnaeth y perchennog ei daflu i ffwrdd yn ei ddicter pan sylweddolodd ei fod wedi cael ei dwyllo?

Sut roedd darnau arian ffug yn cael eu creu?

Roedd dau brif ddull o gynhyrchu darnau arian ffug - eu curo o ddeiau a oedd wedi’u dwyn neu eu ffugio, neu eu castio mewn mowldiau. Roedd menter bathu darnau arian yn Iwerddon ym 1601 yn defnyddio deiau sialc a metel i guro’r darnau, a oedd wedi’u gwneud o aloi a oedd yn cynnwys digon o dun i greu’r lliw arian angenrheidiol, ond nid oedd y darnau, wrth reswm, yn cynnwys unrhyw fetel gwerthfawr. Roedd hyn yn amlwg yn waith swnllyd ac felly roedd mentrau o’r fath yn aml wedi’u lleoli mewn ardaloedd prysur fel canol trefi lle byddai’r sŵn a’r gweithgarwch yn cael eu celu gan y mynd a’r dod ar y strydoedd, neu mewn mannau anghysbell y byddai pobl yn annhebygol o fynd iddynt. Dyma oedd dewis y ffugwyr Rhufeinig a oedd wrthi’n bathu arian ffug yn y mwynglawdd plwm yn Nraethen, ger Caerffili, lle daethpwyd o hyd i ddarnau arian, y ‘fflaniau’, neu’r darnau metel gwag, a ddefnyddiwyd i guro’r darnau ffug, yn ogystal â’r ffyn metel y torrwyd y fflaniau oddi arnynt. Darganfuwyd yr eitemau hyn o amgylch lle tân, ac ni allwn ond dyfalu pa mor boeth, annifyr a pheryglus oedd creu darnau arian o dan y ddaear fel hyn. Roedd castio’n broses wahanol, ond roedd gofyn cael ffynhonnell bwerus o wres serch hynny am fod angen metel tawdd. Gwnaed argraff o ddwy ochr darn arian go iawn mewn clai, cwyr neu ludw. Yna, ar ôl iddynt galedu byddai’r mowldiau’n cael eu rhoi at ei gilydd a’u llenwi ag aloi metel tawdd. Mae modd dweud bod rhai darnau arian wedi cael eu castio am nad yw’r sianel lle cafodd y metel ei dywallt wedi cael ei thorri i ffwrdd neu ei llyfnu yn iawn. Mae digon o dystiolaeth i ddangos bod y dull hwn o ffugio ar waith yn Llundain adeg y Rhufeiniaid, yn cynnwys y darnau a gastiwyd eu hunain (mewn aloi efydd neu dun lliw arian yn aml) ynghyd â channoedd o fowldiau.

Nid defnydd cyfrwys o aloiau oedd yr unig ffordd o ffugio metel drudfawr er mwyn creu darnau arian a oedd yn argyhoeddi (roedd rhai’n cynnwys arsenig er mwyn gwynnu’r metel!). Roedd rhai darnau – fel yr hanner coron Siarl I y soniwyd amdani gynt – yn cael eu gwneud o fetelau cyffredin ac yna’n cael eu platio â haen denau o arian neu aur er mwyn iddynt edrych fel y dylent. Roedd darnau ffug yr Oesoedd Canol yn aml yn defnyddio techneg o’r enw euro â thân. Byddai darn gwag o fetel cyffredin yn cael ei rwbio â chymysgedd o aur a mercwri ac yna’n cael ei gynhesu. Byddai’r mercwri’n anweddu a’r aur yn cael ei fondio i wyneb y metel. Yna byddai modd curo’r darn rhwng y deiau.

Yn amlwg, roedd y broses hon yn gofyn am rywfaint o sgil dechnegol, ac mae yna dystiolaeth fod ffugwyr yn arbrofi gyda dulliau a fyddai’n cael eu defnyddio at ddibenion mwy cyfreithlon maes o law. Gwelwyd bod darn arian ffug yn dyddio o deyrnasiad Wiliam III (1689–1702) wedi cael ei wneud gan ddilyn enghraifft gynnar o dechneg platio Sheffield. Byddai plât copr yn cael ei rolio neu ei forthwylio rhwng dwy haen denau o arian, cyn torri’r darnau arian gwag ohonynt. Yna, byddai’r ymylon yn cael eu gorchuddio ag aloi copr ac arian cyn i’r darnau gwag gael eu curo gyda deiau swyddogol wedi eu smyglo allan o fathdy Llundain.

Byddai’r aur a’r arian oedd eu hangen ar gyfer y platio yn cael eu cyflenwi drwy docio arian go iawn (a oedd yn drosedd ynddo’i hun) yn ogystal â thoddi darnau o blât neu ddarnau arian eraill.

Cosbau

Roedd y cosbau llym ar gyfer ffugio arian yn adlewyrchu natur ddifrifol y drosedd ond hefyd pa mor anodd oedd dod o hyd i’r troseddwyr. Fel llawer o gosbau yn y cyfnod cyn fodern, roeddent yn gosbau corfforol eu natur. Yn yr hen Rufain, roedd yn drosedd ddifrifol iawn, a oedd yn gyfystyr â brad, a’r gosb oedd alltudiaeth neu gaethwasiaeth os oeddech chi’n lwcus neu, fel arall, byddech yn cael eich croeshoelio. Ar ddechrau’r 4edd ganrif, cyflwynodd yr Ymerawdwr Cystennin – sy’n enwocach am wneud Cristionogaeth yn grefydd swyddogol yr Ymerodraeth Rufeinig – losgi fel cosb i ffugwyr.

Yn Lloegr yn y 10fed ganrif, o dan y brenin Athelstan (927–939), byddai’r ffugiwr yn colli llaw, ond aeth un o’i olynwyr Normanaidd, Harri I (1100–1135), un yn well. Ac yntau’n amau bod gweithwyr ei fathdy swyddogol yn cynhyrchu arian afreolaidd yn ddistaw ar y slei ac yn anfodlon â safon yr arian rheolaidd, gorchmynnodd iddynt ddod i Gaer-wynt i ddathlu’r Nadolig a thorrodd law dde a cheilliau pob un ohonynt i ffwrdd.

O dan Edward I a brenhinoedd diweddarach, marwolaeth drwy grogi oedd y gosb arferol i ddynion, gyda menywod yn cael eu llosgi a’u tagu. Dioddefodd tair anffodus y gosb erchyll hon yng Nghaeredin yn yr 16eg ganrif, ac ym 1560 cafodd Robert Jacke, masnachwr o Dundee, ei grogi a’i chwarteru, dim ond am fewnforio arian ffug. Cafodd 19 o bobl y gosb eithaf am ffugio arian ym 1697 pan oedd Syr Isaac Newton yn Warden y Bathdy Brenhinol.

Portread o’r Brenin Siarl I

Ar fore rhewllyd 30 Ionawr 1649, yn dilyn rhyfel cartref hir a gwaedlyd rhwng y Goron a’r Senedd, cafodd Brenin Siarl I ei ddienyddio yn Llundain a chafodd y frenhiniaeth ei dileu. Dair blynedd yn gynharach, ym 1646, roedd y Senedd wedi cael gwared ar esgobion Eglwys Lloegr, a phan gafodd Tŷ’r Arglwyddi ei ddileu hefyd ym mis Mawrth 1649, roedd hi’n ymddangos bod cyfundrefn lywodraeth canrifoedd oed Prydain wedi diflannu am byth. Does ryfedd fod pobl ar y pryd yn dweud bod y byd wedi’i droi ar ben i waered.

Yn y pen draw, cwta un mlynedd ar ddeg y parodd cyfnod y Werinlywodraeth ansicr hon a chafodd y frenhiniaeth ei hadfer ym 1660. Ond, o bryd i’w gilydd, mae’r darnau arian unigryw a gafodd eu bathu yn ystod y cyfnod byr hwn yn dod i’r fei yng Nghymru wrth iddynt gael eu darganfod gan ddatgelyddion metel a’u nodi drwy’r

Cynllun Henebion Cludadwy . Maen nhw wedi cael eu darganfod mewn niferoedd bach ledled Cymru, o Faenorbŷr yn Sir Benfro i Cwm yn Sir y Fflint, ac mae eu cyflwr wedi amrywio, yn cynnwys un neu ddau a oedd wedi cael eu hailddefnyddio at ddibenion eraill maes o law. Felly beth sy’n eu gwneud nhw mor arbennig? Darnau arian ar gyfer y Werinlywodraeth

Nid yw’n syndod bod y dull cwbl newydd o lywodraethu a gyflwynwyd mewn ffordd mor waedlyd ar ôl dileu’r frenhiniaeth ym 1649 wedi esgor ar newid enfawr yn un o agweddau pwysicaf hunaniaeth y genedl - yr arian. Cyn hyn, roedd pob darn arian yn cael ei gyhoeddi yn enw’r brenin neu frenhines ac yn dangos delwedd ohono neu ohoni. Hyd yn oed yn ystod y Rhyfel Cartref (1642-48), roedd y Senedd – a oedd â Llundain, ac felly Bathdy’r Tŵr, o dan ei rheolaeth – wedi parhau i guro darnau arian yn y dull traddodiadol tra bod canlyniad y rhyfel yn ansicr. Ond â Phrydain bellach yn weriniaeth, roedd hi’n amlwg nad oedd diwyg canrifoedd oed darnau arian, gyda phen y brenin neu frenhines ac ysgrifen Lladin, yn briodol mwyach. Roedd angen diwyg newydd a fyddai’n pwysleisio dilysrwydd y drefn weriniaethol.

Pam maen nhw’n edrych yn wahanol?

Does dim angen i chi fod yn arbenigwr darnau arian i weld y gwahaniaeth amlwg rhwng y darnau newydd a’r rhai sy’n fwy cyfarwydd i ni i gyd – does dim pen brenin! Wrth reswm, ar ôl torri pen y brenin go iawn i ffwrdd, felly hefyd roedd rhaid tynnu’r ddelwedd ohono oddi ar y darnau arian. Gyda’r brenin wedi mynd, honnodd Tŷ’r Cyffredin mai nhw oedd yn arfer pŵer sofran ar ran y bobl, a bod Duw wedi rhoi sêl ei fendith i’r drefn newydd drwy alluogi’r Senedd i drechu’r brenin mewn brwydr. Cafodd yr honiad eofn hwn ei ategu gan y delweddau a’r llythrennau a ddefnyddiwyd ar y darnau arian newydd.

Ar du blaen y darn arian (pen), yn lle’r ddelwedd draddodiadol o ben y brenin/brenhines yn gwisgo coron, roedd tarian â chroes San Siôr arni, yn cynrychioli Lloegr. O’i hamgylch roedd torch o lawryf a phalmwydd, symbol o fuddugoliaeth y Senedd a’r heddwch honedig a ddeuai yn sgil hynny. Ar y tu chwith (cynffon), roedd tariannau Lloegr ac Iwerddon yn unedig, gydag Iwerddon yn cael ei chynrychioli gan delyn Wyddelig, ynghyd â’r dyddiad cyhoeddi a gwerth y darn. Nid oedd yr Alban, a oedd yn wlad annibynnol ar y pryd ac â’i darnau arian ei hun, yn cael ei chynrychioli, nac ychwaith Cymru, a oedd yn cael ei hystyried yn rhan o deyrnas Lloegr ac felly’n cael ei chynrychioli gan groes San Siôr – mae hyn yn wir ar Jac yr Undeb hyd heddiw.

Gwnaed newidiadau hefyd i’r llythrennau a oedd yn ymddangos o amgylch ymyl y darnau arian. Yn draddodiadol, byddai’r rhain wedi bod yn Lladin, gan roi enw’r brenin neu frenhines a rhestr gryno o’i deitlau neu ei theitlau (yn cynnwys hawl i Ffrainc!) yn ogystal ag arwyddair Lladin. Ond cafodd hyn ei ddisodli gan ‘THE COMMONWEALTH OF ENGLAND’ ar yr ochr flaen a ‘GOD WITH US’ ar yr ochr arall. Nid yn unig roedd y datganiadau syml hyn yn cael gwared ar bob cyfeiriad at bŵer brenhinol, ond roeddent hefyd yn disodli Lladin â’i gysylltiadau Catholig gyda Saesneg Protestannaidd da, ac yn honni hawl i nawdd a chefnogaeth Duw yng ngwir arddull y Piwritaniaid.

Ymateb y Brenhinwyr

Torlun pren o’r ail ganrif ar bymtheg yn dangos dau ddyn mewn tafarn, yn gwisgo clos pen-glin a oedd yn debyg i’r ddwy darian unedig ar ddarnau arian y Werinlywodraeth. (Ffynhonnell: )

Er i Siarl gael ei drechu a’r frenhiniaeth ei dileu, roedd llawer o bobl wedi gwrthwynebu ei ddienyddio ac yn beirniadu’n hallt y drefn weriniaethol newydd a gafodd ei harwain gan Senedd y Gweddill hyd nes 1653. Roedd hyd yn oed y darnau arian yn destun gwawd, gyda brenhinwyr yn canfod ffyrdd o dynnu blew o drwyn y llywodraeth drwy wneud sbort am ben y dyluniadau newydd. Er enghraifft, yn ôl brenhinwyr, roedd y geiriau ar naill ochr y darnau yn awgrymu bod ‘Duw’ a’r ‘Werinlywodraeth’ yn groes i’w gilydd. Roedd tariannau Lloegr ac Iwerddon yn ymddangos yn unedig yn destun cryn ddifyrrwch hefyd am eu bod yn edrych fel clos pen-glin, ac roeddent yn cael eu hadnabod yng nghylchoedd y brenhinwyr fel ‘breeches for the rump’, gyda ‘rump’ nid yn unig yn cyfeirio at enw’r senedd (Rump Parliament yw’r enw Saesneg ar Senedd y Gweddill) ond hefyd yn air cyffredin am y pen-ôl.

Yn ddiddorol ddigon, ym 1658 fe wnaeth y llywodraeth ymgais i ddychwelyd at ddyluniad mwy cyfarwydd o’r cyfnod brenhinol. Roedd yn cynnwys proffil pennaeth newydd y wladwriaeth, yr Amddiffynnydd Oliver Cromwell, yn gwisgo coron lawryf ar yr ochr flaen, ac arfbais gyda – credwch neu beidio – coron ar ei ben ar y tu chwith. Roedd Cromwell wedi cael cynnig y goron ond roedd wedi ei gwrthod, felly a oedd ei chynnwys yn y dyluniad newydd yn ymgais gan y llywodraeth simsan i gyfleu delwedd o sefydlogrwydd gan ddefnyddio symbolau mwy cyfarwydd yr oes a fu? Bu farw Cromwell yn fuan wedi hyn ac ni chafodd y darnau arian eu cyhoeddi byth, felly nid yw pobl yn debygol o ddod o hyd iddynt gyda’u datgelyddion metel.

Yr Adferiad a thu hwnt

Methiant fu arbrawf y gweriniaethwyr yn y pen draw a chafodd y frenhiniaeth ei hadfer o dan deyrnasiad Siarl II ym 1660. Cafodd y rhai a lofnododd warant ddienyddio ei dad, y teyrnleiddiaid, eu crynhoi a’u dienyddio; cafodd corff Oliver Cromwell ei ddatgladdu a’i grogi mewn cadwynau hyd yn oed. Cafodd darnau arian y Werinlywodraeth eu trin yr un mor ddidrugaredd. Rhoddwyd y gorau i’w defnyddio a chawsant eu casglu er mwyn eu hailfathu rhwng 1661 a 1663. Amcangyfrifir bod dau o bob tri o’r darnau arian a fathwyd ers 1649 wedi cael eu casglu. Ond beth ddigwyddodd i’r gweddill?

Bydd y rhan fwyaf wedi cael eu cymryd dramor a bydd rhywfaint wedi cael eu celcio, ond mae’r darnau sydd wedi cael eu canfod gan ddatgelyddion metel yng Nghymru, pob un ohonynt yn geiniog neu’n hanner grôt, sef y darnau gwerth isaf, yn awgrymu bod rhai wedi cael eu colli’n ddamweiniol. Mae’r ôl traul ar y rhan fwyaf o’r darnau sydd wedi’u darganfod yn deillio o’r defnydd ohonynt neu ddifrod tra’u bod yn y ddaear, ond mae’n ymddangos bod un darn a gafodd ei ganfod gan Gwyn Rees ger Gwenfô yn Ne Morgannwg, yn 2012, wedi cael ei blygu a thwll wedi’i wneud yn y rhan uchaf ohono, er mwyn ei ddefnyddio fel arwydd o gariad a’i grogi o gadwyn neu ruban o bosibl. A gafodd y darn hwn ei golli’n ddamweiniol, neu ai tystiolaeth o dor-perthynas ydyw? Mae gan ddarn hanner grôt arall y Werinlywodraeth, a gafodd ei ganfod ger Gwenfô hefyd gan Mr Rees yn 2015, dwll yn ei ganol – mae’n siŵr mai diben hynny oedd ei ddirymu a sicrhau na ellid ei ddefnyddio ar ddechrau’r 1660au. Mae’n bosibl na wnaeth llywodraeth yr Adferiad adalw’r darnau gwerth isaf, felly hwyrach eu bod nhw wedi parhau i gael eu defnyddio y tu hwnt i’r 1660au cynnar.

Arwyddocâd hanesyddol

Er nad ydynt yn ennyn llawer o ddiddordeb ymhlith casglwyr oherwydd y dyluniad plaen a’r ffaith fod y darnau o werthoedd gwahanol yn edrych yr un fath, mae darnau arian y Werinlywodraeth yn ddifyr o safbwynt hanesyddol ac archaeolegol. A hwythau wedi cael eu defnyddio am gyn lleied o amser, maen nhw wedi goroesi cyfnod cythryblus yn hanes Prydain, gyda rhyfel gwaedlyd a chynhennus yn cael ei ddilyn yn gyntaf gan ddienyddiad brawychus y brenin ac yna gan flynyddoedd o newid gwleidyddol a chrefyddol wrth i’r wlad geisio canfod trefn dderbyniol i gymryd lle teyrnasiad brenhinol. Wrth i’r cyfundrefnau gwleidyddol fethu bob yn un, byrhoedlog hefyd oedd diwyg newydd y darnau arian – gyda Siarl II yn dychwelyd at y diwyg canrifoedd oed cyfarwydd yn dangos pen y brenin/brenhines, a dyna sydd wedi para hyd heddiw. Mae’r newidiadau enfawr yn y dyluniad yn dangos sut wnaeth y llywodraeth weriniaethol newydd geisio gwella clwyfau’r Rhyfeloedd Cartref a rhoi hwb i’w dilysrwydd yn absenoldeb y brenin. Ydy hi’n well eu gweld fel arwydd o fywyd yn dilyn yr un drefn fwy neu lai ag arfer, neu fel symbol o fyd a’i ben i waered?

Hanner coron patrwm Oliver Cromwell, 1658