Datguddio Hanes Cymru: Lansio Casgliadau Arlein 26 Mawrth 2018 Wrth i ni ddatguddio hanner miliwn o gofnodion casgliadau am y tro cyntaf, dyma rai o’r gwrthrychau rhyfedda' a mwya' diddorol o’n gwasanaeth Casgliadau Arlein newydd. Mae’r erthygl hon yn cynnwys llun o ran o sgerbwd dynol. Y Mwyaf Mae ambell i wompyn yn y casgliad – gan gynnwys Tram Ceffyl maint llawn o Gaerdydd a hofrennydd achub môr – ond y mwya’ o bell ffordd yw Institiwt y Gweithwyr o Oakdale. Agorwyd yr adeilad ym 1917, gyda neuadd ddawns, stafell gemau a llyfrgell – erbyn heddiw fe ddowch chi o hyd i’r adeilad yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae rhan helaeth o adeiladau Sain Ffagan yn rhan o’r casgliad cenedlaethol – ac yn meddu ar yr un statws cyfreithiol ag un o gampweithiau Monet neu gelc o drysor. Mae’r adeiladau’n cael eu datgymalu, eu symud a’u hail-adeiladau yn defnyddio technegau traddodiadol gan dîm o grefftwyr arbenigol. Yr Hynaf Rhain yw olion dynol hynaf Cymru Dannedd bachgen wyth oed yw’r rhain. Mae’n nhw dros 230, 000 mlwydd oed – yr olion dynol hynaf a ddarganfyddwyd yng Nghymru. Datguddiwyd nhw gan archaeolegwyr yn archwilio Ogof Pontnewydd, ger Cefn Meiriadog, ble darganfyddwyd olion arth, llew, llewpart, a dant rheinosorws. Bydd y dannedd yma i’w gweld yn arddangosfeydd newydd Sain Ffagan o Hydref 2018. Y Mwya Sgleiniog Mae pobl yng Nghymru wedi bod yn creu, ffeirio a gwisgo trysorau aur ers miloedd o flynyddoedd – fel yr addurn gwallt yma o’r Oes Efydd, a’r fodrwy enfawr hon. 'Disgen haul' yw'r enw ar y math hwn o addurn, ond nid yw pwrpas y gwrthrych yn hollol glir Mae’r Ddisgen Haul hon yn un o’r esiamplau cynharaf o addurn aur o Gymru, a darganfyddwyd hi yng Nghwmystwyth yng Ngheredigion. Credir mai addurn angladdol oedd y ddisgen hon, a'i bod yn debygol i'r ddisgen gael ei phwytho ar ddillad y person marw cyn eu hangladd. Dim ond chwech o'r disgiau yma sydd wedi eu canfod yn y DU yn gyfan. Mwyaf Dadleuol Ar yr olwg gynta, set de capel gyffredin yw hon. Ond o edrych yn agosach, fe welwn ni’r geiriau ‘Capel Celyn’ arni. Mae’r Capel a’i chymuned, wrth gwrs, o dan ddyfroedd Llyn Celyn erbyn hyn. Casglodd guraduron esiamplau o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn, cyn i'r cwm gael ei foddi yn 1965 Pan foddwyd cwm Tryweryn ym 1965 gan Gorfforaeth Lerpwl, daeth y digwyddiad yn drobwynt yn hanes ymgyrchu Cymreig. Crewyd cenhedlaeth newydd o brotestwyr, a hawliodd well triniaeth i gymunedau Cymreig gan y llywodraeth a chan gorfforaethau. Casglwyd y cwpanau hyn fel esiampl o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn – i’n atgoffa o gymuned wedi ei dadleoli, ac i goffau un o ddigwyddiadau gwleidyddol mwyaf pwysig Cymru’r 20ed ganrif. Gwobr Arbennig: Awyren wedi’i gwneud o Sedd Stafell Fwyta Adeiladwyd y Robin Goch ym 1909 – o gadair stafell fwyta, weiren biano ac injan 40 horsepower. Amserwr wy ger yr olwyn yrru sy’n mesur faint o danwydd sydd ar ôl yn yr awyren. Y Robin Goch wedi'i harddangos yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau Bu'r awyren hon yn hedfan o gwmpas Caerdydd rhwng 1909 a 1916 - dyma lun o Horace Watkins, a adeiladodd y Robin Goch, mewn fersiwn gynharach, hyd yn oed yn fwy bregus, o’r awyren. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae ein casgliadau yn llawn straeon sy’n olrhain hanes a dangos cymeriad unigryw pobl Cymru. Mae’r Robin Goch yn un o drysorau’r casgliad, ac yn eisampl o ddyfeisgarwch a menter Cymru ar ei orau. Hanner miliwn o eitemau i’w chwilio Mae lansiad Casgliadau Arlein yn datguddio hanner miliwn o gofnodion casgliad, sydd nawr ar gael ar lein i’w chwilio am y tro cyntaf. “Mae Casgliadau Arlein yn garreg filltir enfawr yn ein gwaith, wrth i ni geisio dod â rhagor o’n casgliadau arlein, i gynulleidfa ehanach, fyd eang. Dim ond dechrau’r gwaith yw hyn. Mae hi mor gyffrous meddwl beth y bydd pobl Cymru a thu hwnt yn ei wneud gyda’r cofnodion yma – archwilio gwrthrychau, llunio straeon ac ychwanegu at ein dealltwriaeth ni o’r casgliad cenedlaethol” – Chris Owen, Rheolwr y We Chwilio Casgliadau Arlein I’r dyfodol... Ein gwaith ni ‘nawr fydd i fynd trwy’r hanner miliwn o gofnodion, a’u gwella. Ysgrifennwyd rhai yn y 1940au ac felly byddwn yn ychwanegu gwybodaeth a lluniau wrth i ni fynd yn ein blaen. Fe fyddwn ni’n dadansoddi sut y mae pobl yn defnyddio’r casgliadau, i weld be sy’ fwya’ poblogaidd ymysg ein hymwelwyr, neu beth sy’n sbarcio trafodaeth. Bydd hyn yn rhoi syniad i ni o beth i dynnu llun ohono nesaf, neu beth i’w ystyried ar gyfer arddangosfeydd yn y dyfodol. Mae paratoi gwrthrychau a thynnu eu lluniau yn broses sydd angen gofal, am fod llawer o'r gwrthrychau yn fregus neu'n sensitif i olau. Os hoffech chi ein cefnogi yn y gwaith yma, gwnewch rodd heddiw - mae pob cyfraniad yn cyfri. Cyfrannu Heddiw Rydym ni'n eithriadol o ddiolchgar i'r People's Postcode Lottery am eu holl gefnogaeth wrth i ni weithio i rannu'n casgliadau arlein.
Gosod sylfeini: Sefydliadau Gweithwyr 10 Chwefror 2010 Sefydliadau Gweithwyr Institiwt y Gweithwyr, Blaenafon, ar ddechrau'r 20fed ganrif Rhwng y 1880au a'r 1930au, codwyd nifer o Sefydliadau Gweithwyr yn nhrefi a phentrefi diwydiannol de a gogledd-ddwyrain Cymru. Eu diben oedd cynnig cyfleusterau addysgiadol a hamdden i'r gweithwyr a'u teuluoedd. Fel arfer byddent yn cynnwys llyfrgelloedd ac ystafelloedd darllen, lle byddai modd mwynhau'r papurau dyddiol. Gallent hefyd gynnwys ystafelloedd gemau (roedd snwcer, biliards a dominos yn arbennig o boblogaidd) yn ogystal â theatrau a sinemâu. Cynhelid darlithoedd cyhoeddus, ralïau gwleidyddol, cyngherddau, dawnsfeydd ac eisteddfodau yno. Roeddent hefyd yn fannau cyfleus i grwpiau a chymdeithasau i gyfarfod ac i fandiau lleol i ymarfer a pherfformio. Roedd rhai o'r adeiladau hyn gymaint â phedwar neu bum llawr o ran uchder ac roedd ganddynt byllau nofio, hyd yn oed! Oakdale Ystafell Ddarllen Institiwt Oakdale, tua 1946 Roedd Sefydliad y Gweithwyr yn Oakdale yn gwasanaethu'r gymuned o amgylch Glofa Oakdale yn Sir Fynwy. Suddwyd y siafft gyntaf yn y rhan hon o Gwm Sirhywi — a fu hyd hynny’n gymharol ddilychwyn — ym 1906, a suddwyd ail siafft — y Waterloo — bedair blynedd yn ddiweddarach. Gwelwyd bod y gwythiennau glo yn ardderchog o ran safon y glo yn ogystal â thrwch y gwythiennau. Darparwyd llety i'r gweithwyr a'u teuluoedd mewn 'pentref model' pwrpasol o'r enw Oakdale. Gosod sylfeini Canolbwynt y pentref oedd Sefydliad y Gweithwyr. Dechreuwyd adeiladu hwn ym 1917, ac ar 3 Gorffennaf cynhaliwyd seremoni i osod dwy garreg sylfaen. Cyflwynwyd tryweli engrafiedig i'r ddau ŵr blaenllaw, sef Harry Blount, ar ran y gweithwyr, ac Alfred S. Tallis, Rheolwr-gyfarwyddwr Cwmni Haearn a Glo Tredegar a oedd yn berchen ar bwll Oakdale. Cwblhawyd yr adeilad y flwyddyn ganlynol ac mae'n debyg y byddid wedi cynnal seremoni bryd hynny, hefyd, gan osod carreg gopa i nodi bod y gwaith adeiladu wedi dod i ben. Agorwyd yr adeilad yn swyddogol ar 10 Medi 1917, a chyflwynwyd allwedd arbennig i A. S. Tallis yn arwydd o werthfawrogiad y pwyllgor adeiladu am gael benthyg £10,000 gan y cwmni at gost codi'r adeilad. Bywyd newydd yn Sain Ffagan Rhoddwyd Sefydliad Gweithwyr Oakdale i Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru ym 1987 a chafodd ei ddatgymalu ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ailgodwyd ef a'i adfer i'w gyflwr ar ddiwedd y 1930au a'i agor i'r cyhoedd ym 1995. Cyflwynwyd y ddau drywel a ddefnyddiwyd yn y seremoni i osod y garreg sylfaen i'r Amgueddfa yn y misoedd cyn yr agoriad gan berthnasau'r derbynwyr gwreiddiol. Roedd un trywel wedi teithio cyn belled ag Ynys Wyth, a'r llall yn Abertawe. Agorwyd yr adeilad yn swyddogol gan y Gwir Anrhydeddus Neil Kinnock. (Ar y pryd roedd yn Gomisiynydd Trafnidiaeth yr Undeb Ewropeaidd, ond cyn hynny ef oedd arweinydd y Blaid Lafur a'r AS dros etholaeth Bedwellte, yr oedd Oakdale yn rhan ohoni.) Rai dyddiau cyn yr agoriad cyflwynwyd yr allwedd engrafiedig a roddwyd i Gwmni Haearn a Glo Tredegar i'r Amgueddfa hefyd. The 'Stute Animeiddiad gan y cwmni Cinetig ar y cyd â disgyblion o ddwy ysgol yn Ne Cymru. Mae'n dathlu rôl hollbwysig Institiwt y Gweithwyr Oakdale ym mywyd y gymuned lofaol honno. Mae'n tynnu ar dystiolaeth lafar o archifau Sain Ffagan. Animeiddiad gan y cwmni Cinetig ar y cyd â disgyblion o ddwy ysgol yn Ne Cymru. Mae'n dathlu rôl hollbwysig Institiwt y Gweithwyr Oakdale ym mywyd y gymuned lofaol honno. Mae'n tynnu ar dystiolaeth lafar o archifau Sain Ffagan.
Eglwys Sant Teilo 12 Mawrth 2008 Detholiad o ddelweddau o Eglwys Sant Teilo Y llofft o'r porth gorllewinol. Llofnod y saer, a dyddiad agor yr eglwys. Yr ysgrifen Lladin yw ‘XIIII Oct A.D. MMVII RJS fecit’. Yr ystyr yw ‘14 Hydref 2007 OC RJS (Ray J. Smith) wnaeth hwn’. Dyma gasgliad o holl arwyddion y 'Dioddefaint', neu'r Pasg. Maen nhw'n adrodd stori croeshoeliad Iesu Grist, gan ddangos y gwrthrychau ddefnyddiwyd yn stori'r Pasg. Câi agweddau ar fywyd bob dydd yn oes y Tuduriaid eu hadlewyrchu ym mhobman yn yr adeilad. Rydym wedi ychwanegu rhai cymeriadau lleol ein hunain ar gyfer ein dehongliad ni. Dyma Ray, y saer, yng nghanol ei offer! Dyma arwydd Paganaidd arall sydd wedi'i addasu. Mae'r ysgyfarnog, arwydd o ffrwythlondeb, yn cael ei droi'n arwydd y Drindod. Mae eu clustiau'n cysylltu ô'i gilydd a daw'r ysgyfarnog yn arwydd o atgyfodiad. Roedd byd natur yn rhan bwysig iawn o fywydau'r addolwyr yn Oes y Tuduriaid. O ganlyniad, roedd arwyddion fel y dyn gwyrdd — ysbryd Paganaidd y goedwig — yn dderbyniol yn yr Eglwys. Roedd gan yr eglwys ganoloesol swyddogaethau amrywiol, a defnyddiwyd symbolau i gyfleu gwahanol negeseuon drwy'r adeilad. Dyma symbol brenhinol, 'Rhosyn y Tuduriaid', sy'n dod â rhosynnau teuluoedd Efrog a Lancastr at ei gilydd. Peintiwyd yr apostolion gan arlunydd o'r enw Fleur Kelly. Bu'n cydweithio gyda'n peintwyr hanesyddol i addurno gweddill y llen. Mae'r tri sant yn dal gwrthrych yn eu dwylo, fel y gallwn eu hadnabod. Croeshoeliwyd Philip am ei gredoau, felly mae e'n gafael mewn croes. Gorfodwyd Ioan i yfed gwin wedi'i wenwyno — a goroesodd — felly mae'n dal cwpan â neidr ynddi. Gan Pedr mae allweddi pyrth y nefoedd, felly mae ganddo allwedd yn ei law. Adroddir hanes Teilo mewn manylder ar y llofft. Cliciwch yma i weld y cerfiad cyfan. Dyma banel yn portreadu stori Teilo yn dianc rhag y c?n, ar ôl ceisio sefydlu cymuned ar dir yr Iarll yn Dol, Llydaw. Mae golwg fanylach yn dangos addurniadau'r Llofft hefyd. Dyma bedwar o'r deuddeg Apostol — Seintiau pwysig i gristnogion oherwydd eu gwaith wrth ledaenu neges Iesu Grist. Mae hanes Teilo wedi'i gerfio mewn derw oddi tanynt. Golwg fanylach ar y llen a'r llofft. Byddai'r rhain yn gyffredin dros Gymru a Lloegr hyd at ganol yr 1500au. Bwriad y groglen oedd gwahanu'r bobl gyffredin oddi wrth yr offeiriad oedd yn cynnal y gwasanaeth. Man ar gyfer arddangos oedd y llofft, yn hytrach nag oriel i glerwyr neu gôr. Dyma Ray Smith, Prif Saer Coed ein Huned Adeiladau Hanesyddol, yn sefyll o flaen y groglen. Defnyddiodd y morthwyl a'r cŷn sydd yn ei law i'w hadeiladu.
Neges Nadoligaidd o Eglwys Teilo Sant Sara Huws, 20 Rhagfyr 2007 Mae'r flwyddyn yn tynnu at ei therfyn, ac o gofio'r holl gynnwrf sydd 'di bod rownd yr adeilad (ac ynddo fe hefyd), mae'n braf gweld Eglwys Teilo Sant yn cael chydig o lonydd. Yn lliwiau diwrnod crenshlyd, oer fel heddiw, roedd yr adeilad yn edrych fel tase fe'n anadlu mas yn hir a dwfwn - yn paratoi i dorri gwreiddie ar dir Sain Ffagan. Mae 'di bod trwy ddipyn leni, ac ar ôl yr holl redeg ogwmpas, mae'n gret gallu camu 'nôl a gwerthfawrogi scale y peth. Mae fy ngwaith o ddydd i ddydd yn ymwneud fwyfwy â manylion bychain - esbonio symbolau, gwrthrychau a cherfiadau delicet. Fel y murlunwyr addurnodd yr eglwys 'nôl ym 1520, ma gafael reit wan 'da fi ar bersbectif ambell waith. Mae maint yn prosiect yn enfawr, a'r adeilad yn un arbennig (a lwcus) iawn. Wrth gwrs, er ei bod hi'n ymddangos yn dawel iawn yma, dyn ni'n yr adran addysg di bod fel wiwerod yn ceisio diwygio gwefan yr eglwys. (Sôn am wiwerod - mae'r rhai sy'n frith dros y safle bron yn barod i gysgu dros y gaea - a ma nhw'n hiwj! Ga'n nhw fyw ar eu bloneg, nawr, tan y gwanwyn...). Ta waeth - y wefan - bydd newidiadau'n digwydd gan bwyll bach ym mis Ionawr. Bydd llawer mwy o orielau lluniau, a gwybodaeth am ddigwyddiadau - fe fyddai'n eich hysbysu chi hefyd, o broses yr ail beintio. Mae'r murlunwyr yn dod yn ôl i orffen yr addurno ym mis Ionawr, a gallwch eu gwylio'n gweithio, gobeithio! Hoffwn i wbod be 'dych chi'n feddwl o'r safle newydd felly cofiwch ymweld ag e yn y flwyddyn newydd! Reit - cwpwl o anrhegion i chi cyn mynd... Podlediad yr Eglwys - taith sain o amgylch yr Eglwys, a lluniau bach hyfryd i'ch diddanu. Lawrlwythwch e mewn i'ch gajets, impress friends and family gyda ffeithiau diddorol ambyti'r Oesoedd Canol rownd y bwrdd cinio 'Dolig... Siop-Eglwysi Brooklyn - rhwbeth bach yn fwy modern, wedi'i ddarganfod ar flog technoleg a diwylliant boingboing. ...aaac un bach am lwc stori ar wefan y BBC i chi eu dreulio. Mwy fyth o dystiolaeth 'mod i wedi fy ngeni yn y ganrif rong - roedd y Tuduriaid yn iachach eu deiet na'r Rhufeiniaid, hyd yn oed! Nadolig Llawen i chi o Eglwys Teilo Sant - gobeithio y gwelai chi yn y flwyddyn newydd!
Darganfyddiadau o dan eglwys ganoloesol 1 Mai 2007 Glanhau wal ddeheuol yr eglwys ganoloesol Gwaith cofnodi a glanhau yn mynd yn ei flaen (y corff a'r porth yn y blaendir) Ar ôl datgymalu eglwys Sant Teilo ym Mhontarddulais, gorllewin Morgannwg, a'i symud i Sain Ffagan, fe ddadorchuddiodd cloddiadau yn seiliau'r eglwys gliwiau pellach ynglŷn â hanes yr eglwys ganoloesol hon. Drwy ddatgymalu ac ail-godi'r eglwys yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru roedd modd archwilio seiliau'r eglwys mewn ffordd a fyddai wedi bod yn amhosib heblaw am hynny. Mae dealltwriaeth fanwl o'r adeilad yn hanfodol ar gyfer unrhyw ymchwiliad o ddatblygiad eglwys. Pan fydd eglwys yn dal i gael ei defnyddio, dim ond ambell gyfle sy'n codi i archwilio deunydd cuddiedig yr adeilad. Wrth ddatgymalu Eglwys Sant Teilo, roedd modd cynhyrchu cynllun manwl, fesul carreg. Cyn dechrau cloddio, cwblhawyd arolwg geoffisegol o'r ardal gan ddefnyddio radar treiddio daear, a ddatgelodd dystiolaeth o gladdedigaethau niferus, a chofnodwyd nifer o rannau oddi fewn i'r eglwys a allai fod yn gysylltiedig â gweithgarwch strwythurol. Ar ôl cwblhau'r cloddio a'r arolygu, datgelwyd manylion am yr adeiladwaith o'r 12fed neu'r 13eg ganrif ymlaen. Mae'n debyg bod yr eglwys bresennol yn dyddio o'r 15fed ganrif. Cyn cloddio, y farn oedd mai'r capel bach ar ochr ogleddol y gangell oedd yr ychwanegiad olaf. Y rhan gynharaf o'r adeilad y gellid ei hadnabod yw'r corff bach petryalog a'r gangell. Ychwanegwyd ale groes y gogledd ac ale groes y de at hyn, yn ystod y 14eg neu ar ddechrau'r 15fed ganrif mae'n debyg (ond nid o reidrwydd ar yr un pryd). Yn aml, byddai gan eglwysi pwysig Cymru'r Oesoedd Canol gynllun croesffurf. Ychwanegwyd ystlys ddeheuol yn y 15fed ganrif, i wneud lle i gynulleidfa fwy, mae'n debyg. Yn olaf, ychwanegwyd y porth at ochr ddeheuol yr ystlys. Ar fan cyfarfod y gangell ac ale groes y gogledd darganfuwyd carreg bedd gladdedig Mary Bevans o Gilâ, a fu farw ym 1717 yn 64 oed. Mae'n bosibl mai'r ardal o rwbel ar ochr ddeheuol yr eglwys, a oedd yn segur erbyn cyfnod adeiladu'r porth yn ôl pob tebyg, oedd y sail ar gyfer croes y fynwent. Mae'r cloddiad wedi newid ein dealltwriaeth o ddatblygiad yr eglwys yn sylweddol. Bu cynnydd aruthrol mewn adeiladu eglwysi yn y 12fed ganrif, ac mae'r rhan fwyaf o'r hyn sy'n weddill o flynyddoedd cynnar eglwys Sant Teilo yn dyddio o'r cyfnod hwn. Er bod modd cysylltu'r eglwys gyda 'Lan Teliav Talypont', un o bedwar lle ym Morgannwg a enwyd ar ôl Sant Teilo yn y Liber Landavensis (Llyfr Llandaf) o'r 12fed ganrif, nid ydym wedi dod o hyd i gerrig cerfiedig na thystiolaeth o adeilad pren cynharach.
