Francis Place (1647-1728) Emily O'Reilly, 10 Chwefror 2011 Mae gan Amgueddfa Cymru frasluniau o bymtheg golygfa o Gymru a luniwyd gan Francis Place (1647-1728). Mae deg o'r rhain mewn un llyfr braslunio. Tynnwyd y deg braslun ym 1678, a dyma'r lluniau cynharaf o Gymru a dynnwyd 'yn y fan a'r lle'. Ond pwy oedd Francis Place? Brodor o Swydd Efrog oedd Francis Place, ac fe'i ganwyd i deulu cyfoethog ym 1647, yr olaf o ddeg o blant. Penderfynodd ei dad y dylai Francis ddilyn ei ôl troed ef fel cyfreithiwr, a phan oedd yn ddwy ar bymtheg neu'n ddeunaw oed aeth Francis i Gray's Inn yn Llundain i astudio'r Gyfraith. Fodd bynnag, nid oedd y gyfraith yn apelio at Francis, a chafodd esgus i roi'r gorau i astudio a dychwelyd adref yn sgil y Pla Mawr ym 1665. Dychwelodd i Lundain yn fuan wedyn i weithio gyda Wenceslaus Hollar, a'i cyflwynodd i'r gwaith o wneud a gwerthu argraffiadau. Mae'n bosibl bod Place wedi derbyn ei holl etifeddiaeth, neu gyfran ohoni, cyn marwolaeth ei dad ym 1681, a byddai hyn wedi ei alluogi i ddilyn ei ddiddordeb mewn celf a physgota. Brenhiniaeth a'r oes Virtuosi Oes y Virtuosi oedd yr ail ganrif ar bymtheg — cyfnod pan oedd dynion cyfoethog ag amser ar eu dwylo rhannu diddordeb mewn celf, gwyddoniaeth ac athroniaeth. Aeth llawer ohonynt ymlaen i sefydlu'r Gymdeithas Frenhinol ym 1660. Yn ystod hanner cyntaf y ganrif, dim ond aelodau o'r teulu brenhinol a'r rhai oedd â chysylltiad agos â nhw oedd yn dysgu sut i ddarlunio a pheintio. Tua diwedd y ganrif daeth celf yn boblogaidd ymhlith tirfeddianwyr cefnog a'u meibion a'u merched. Aethant ati i astudio er mwyn ennill gwybodaeth, a oedd yn wahanol iawn i'r rhai oedd yn dibynnu ar ddarlunio fel bywoliaeth. Er mai amatur oedd Place yn y bôn, ceir tystiolaeth iddo dderbyn arian am ei waith, yn enwedig yn y dyddiau cynnar. Felly roedd Place yn debyg iawn i wŷr bonheddig eraill y cyfnod; roedd ganddo ddigon o amser ac arian, a dengys yr hyn sydd wedi goroesi o'i waith iddo arbrofi gyda sawl cyfrwng, gan gynnwys porslen. Roedd yn aelod o Virtuosi Efrog a oedd yn cynnwys Martin Lister, Henry Gyles, Thomas Kirke FRS a William Lodge. Mae'n bosibl iddo ennill comisiynau yn sgil ei aelodaeth o'r grŵp hwn. Diolch i arian ei dad, teithiodd Place yn helaeth o gwmpas y DU i fraslunio a physgota. Dengys ohebiaeth o'r cyfnod bod y brasluniau sydd gan Amgueddfa Cymru wedi'u gwneud yn ystod taith Place yng Nghymru a Gorllewin Lloegr ym 1678. Ri gyfaill William Lodge oedd ei gydymaith ar y daith, oedd hefyd yn aelod o Virtuosi Efrog. Roedd teithio yn ystod y cyfnod hwn yn gallu bod yn beryglus. Roedd sawl cynllwyn Pabaidd ar waith ar y pryd, a gwyddom i'r ddau ddyn dreulio noson yn y carchar yng Nghymru yn sgil amheuaeth eu bod yn ysbiwyr Jeswitaidd. Dinbych y Pysgod Braslun gwreiddiol Dinbych y Pysgod Dinbych y Pysgod wedi'u cyfuno'n ddigidol:
Hen foddion: Casgliad Materia Medica Amgueddfa Cymru Victoria Purewal, 22 Hydref 2010 Rhai esiamplau o'r casgliad materia medica, wedi'u storio mewn poteli gwydr. Mae pob budd neu foddion meddygol bron yn dod o fyd natur. Cafodd un o'r clefydau dynol mwyaf marwol, malaria, ei drin am y tro cyntaf gydag echdynnyn o goeden yn Ne America. Mae gan Amgueddfa Cymru gasgliad anhygoel o ddeunyddiau a ddefnyddiwyd mewn moddion dros y canrifoedd. Mae Amgueddfa Cymru wedi derbyn casgliad o 469 sbesimen materia medica, rhodd yn 2007 gan yr Athro T. Turner OBE, cyn ddarlithydd yn Ysgol Fferylleg Cymru, Prifysgol Caerdydd. Mae'n cynnwys deunyddiau o blanhigion ac anifeiliaid, megis resin a chwyr, a ddefnyddid yn eu ffurf grai i greu cyffuriau meddygol traddodiadol. Bydd y casgliad o gymorth i ymwelwyr a myfyrwyr sydd am ddysgu mwy am y deunyddiau crai a welir mewn moddion hanesyddol. Byw neu Farw Gall maint y cynhwysyn actif ym mhob sbesimen amrywio, ond dyma'r gwahaniaeth rhwng byw neu farw yn aml. Cai'r cyfansoddion cemegol actif megis alcaloidau, glycosidau neu dannin eu rhyddhau drwy ddistyllu, mwydo neu gnoi y deunydd er enghraifft. Erbyn heddiw, mae nifer o'r cyfansoddion hyn wedi eu hadnabod a'u hynysu ac maent bellach yn cael eu defnyddio yn eu ffurf bur mewn fferylleg fodern. Cnau Kola, cynhwysyn gwreiddiol Coca Cola meddyginiaethol 1886. Cnau Kola a dail Coca Dyfeisiwyd Coca Cola gan John Pemberton, yn wreiddiol fel moddion patent fyddai'n gweithio fel tonig ac yn gymorth i setlo'r stumog. Dail coca a chnau kola oedd y cyfansoddion. Mae cnau Kola yn uchel mewn caffein, ac er bod cynhwysion eraill yn cael eu defnyddio heddiw, mae caffein yn parhau yn gynhwysyn pwysig mewn Coca Cola. Cai cneuen Kola Gorllewin Affrica (Cola acuminata) ei chnoi neu ei berwi mewn te ysgogol. Byddai'r ddeilen Coca (Erythroxylum coca), oedd yn hanu'n wreiddiol o ucheldir mynyddoedd yr Andes yn Ne America, yn cael ei chnoi hefyd i leihau teimladau llwglyd neu flinder, ac i wella traul. Credir i'r Asteciaid roi dail coca i'w caethweision i'w helpu i symud cerrig anferth er mwyn adeiladu eu pyramidiau. Defnyddir dail coca gan bobl Periw hyd heddiw i wrthsefyll salwch uchder. Rhisgl Cinchona o Drofannau de America, yn cynnwys cwinin gwrth-falaria. Rhisgl coed i drin malaria Defnyddiwyd rhai rhisglau at ddibenion meddyginiaethol. Ym Mhrydain, mae'n debyg taw'r mwyaf cyfarwydd yw rhisgl helyg (Salix alba), ffynhonnell asbirin. Mae dail yr helygen hyd yn oed wedi bod o gymorth i ladd poen — roedd Hippocrates yn argymell eu defnyddio yn y flwyddyn 5CC. Gellir dadlau taw gan risgl y goeden Cinchona mae'r budd mwyaf i ddynolryw fodd bynnag. Mae'r Cinchona yn genws o tua 25 rhywogaeth a welir yn Ne America. Mae'r rhisgl yn ffynhonnell sawl alcaloid, a'r mwyaf cyfarwydd yw'r cyfansoddyn gwrth-falaria a gwrth-dwymyn, cwinin. Mae'r cyfansoddion yma'n amharu ar barasitiaid protosoaidd genws Plasmoidium, sy'n achosi malaria. Ffa Calabar, o Calabar yn ne-orllewin Nigeria. Ffa Ffawd: Yr euog sy'n marw, a'r dieuog yn chwydu Daw'r enw Ffa Calabar (Physostigma venosum) o ardal Calabar yn ne-ddwyrain Nigeria, lle caiff ei ddefnyddio mewn diheurbrawf, yn enwedig mewn achosion o brofi gwrachod — a dyna lle daw ei enw arall Ordeal Bean. Cai'r ffeuen ei malu'n fan a'i rhoi i'r diffynnydd mewn diod. Tybid y byddai rhywun euog yn llymeitian y gymysgedd yn nerfus, fyddai'n achosi marwolaeth sicr. Byddai person dieuog yn llyncu'r ddiod i gyd ar ei phen, fyddai'n ormod i'r stumog, a byddai'n chwydu'r gwenwyn allan yn gyflym. Cymrwyd marwolaeth felly fel arwydd o euogrwydd a chwydu fel arwydd eich bod yn ddieuog. Canfuwyd ei phriodweddau meddyginiaethol ym 1885 ac mae'n sylfaen i'r cyffur pwysig physostigmine, a ddefnyddir i drin rheolaeth wael o'r bledren, glaucoma a diffyg traul. Gwelir Chwilod Chwysigen ym mhob math o lefydd megis de Ewrop, Canolbarth Asia a Siberia. Chwilod Chwysigen Gelwir y chwilod yma yn Cantharides neu Chwilod Chwysigen (Lytta vesicatoria). Drwy wasgu corff y chwilen rhyddheir y cemegyn cantharidin, sy'n ysgogiad ymosodol i groen mamaliaid ac organau mewnol. Canfuwyd ei fod yn gweithio fel affrodisiad drwy achosi llid neu ysgogi'r llwybr wrinol. Mae wedi cael ei ddefnyddio'n llwyddiannus i annog gwartheg i gyplu hyd yn oed. Heddiw, fe'i defnyddir mewn dos fach i drin llid y bledren a phoenau eraill y bledren. Gellid ei ddefnyddio hefyd i drin hylif sy'n cronni yn y corff (oedema), yn enwedig yn dilyn y dwymyn goch, camau olaf diabetes a chlefydau'r ymennydd a madruddyn y cefn. Gall fod yn angheuol fodd bynnag, gan achosi llid ffyrnig ar y sustem draul, yn enwedig yr arennau, y bledren a'r llwybr wrinol. Gall ymosod ar yr ymennydd hefyd gan achosi iddo deimlo fel petai'n berwi, gan achosi gwallgofrwydd llym a marwolaeth os na chaiff ei drin mewn da bryd. Y nytmeg, credir ei fod yn edrych fel ein hymennydd. Nytmeg Os oedd planhigyn yr un siâp neu ffurf â rhan o'r corff dynol, arferid credu bod y planhigyn hwnnw yn gwella'r rhan honno o'r corff. Gan fod y nytmeg cyffredin (Myristica fragrans) yn edrych fel ymennydd dynol ar adegau, mae wedi bod yn gysylltiedig â phwerau'r ymennydd a'r meddwl. Derbyniwyd hyn drwy lên gwerin hefyd gan fod gan nytmeg gyfansoddion psychoactif. Mae nytmeg yn cynnwys yr alcaloid myristicin sy'n narcotig a gwenwynig, a gall dos fawr achosi rhithwelediadau, cyfog, chwydu a chwymp cylchredol o fewn 6 awr; gall dos anferth fod yn angheuol. Mae Nytmeg yn had sy'n endemig i Banda, ynys fwyaf Ynysoedd Sbeis Indonesia. Roedd galw mawr amdano oherwydd ei nodweddion meddygol (credwyd ei fod yn cadw'r pla draw), ac fel arwydd o gyfoeth a golud; byddai person â llond llaw o nytmeg yn y 1600au hwyr yn medru byw yn braf am weddill eu dyddiau. Lladdwyd 6,000 o drigolion Banda yn y rhyfeloedd gwaedlyd dros reolaeth y planhigfeydd nytmeg. Thwng y 17eg ganrif a chanol yr 20fed ganrif, roedd yr Ynysoedd Sbeis yn gyfan gwbl yn nwylo'r Iseldiroedd. Cadwent bris y sbeis yn uchel yn fwriadol weithiau drwy losgi eu storfeydd nytmeg yn ulw. Ymladdodd Prydain yn galed dros Run, un o'r ynysoedd Sbeis lleiaf, arweiniodd at i'r Iseldiroedd roi Ynys Manhattan i Brydain yn gyfnewid. Ystyrid nytmeg yn feddyginiaeth ddefnyddiol mewn sawl cymdeithas Asiaidd. Cafodd ei ddefnyddio i drin problemau traul ac fel affrodisiad; honnir ei fod yn gwella asthma ac yn helpu'r galon, ac fe'i defnyddir hyd heddiw fel lleddfolyn. Coeden Anis Siapaneaidd, sy'n edrych yn debyg i'r sbeis coginiol Coeden Anis Tsieineaidd. Coeden Anis Mae dau fath o Goeden Anis: defnyddir y sbeis Tsieineaidd yn aml (Illicium verum) tra mai Coeden Anis Siapaneaidd (Illicium anisatum) yw'r llall. Mae'n anodd gwahaniaethu rhyngddynt wedi iddynt gael eu sychu, ond mae un yn iawn i'w fwyta tra bo'r llall yn wenwynig. Yr unig ffordd i wahaniaethu'n bendant rhwng y ddau yw drwy gynnal arbrawf cemegol neu astudio siâp eu crisialau ocsalad. Mae'r coed yn edrych yn debyg hefyd, felly mae'n hawdd gweld sut y cafodd y ddau sbeis eu cymysgu a'u gwerthu fel bwyd yn y gorffennol. Mae sawl cyfansoddyn actif mewn coed anis Siapaneaidd sy'n medru achosi llid i'r arennau, y llwybr wrinol a'r organau traul. Mae pobl wedi mynd i'r ysbyty yn arddangos symptomau niwrolegol wedi cael dos ormodol o goeden anis Siapaneaidd neu ddos llai o gynhyrchion wedi'u difwyno gan y ffrwyth. Ceir adroddiadau am achosion o salwch, yn cynnwys effeithiau niwrolegol difrifol megis ffitiau, wedi defnyddio te coeden anis, a hyn o bosib am fod y rhywogaethau Siapaneaidd a Tsieineaidd wedi'u cymysgu. Defnyddir y Goeden Anis Siapaneaidd yn feddygol i godi gwynt, i leddfu dannoedd ac i symbylu'r arennau a hybu wrineiddio. Mae gan y dail a'r hadau hefyd nodweddion gwrth-facteria. Mae sach gastor Afanc Gogledd America (Castor Canadensis) aeddfed. Sach gastor afanc Sach gastor Afanc Gogledd America (Castor Canadensis) aeddfed yw'r eitem anarferol hon. Caiff ei hadnabod hefyd fel Ffibr Castor ac mae'n debyg i chwarren anws ci. Mae'r sach gastor yn dal sylwedd melynaidd o'r enw castoreum, a ddefnyddir gan yr afanc, ynghyd â'i droeth, i farcio'i diriogaeth. Mae pâr o sachau castor gan y gwryw a'r benyw a gedwir mewn gofod o dan y croen rhwng y pelfis a bôn y gynffon. Yn draddodiadol, defnyddiwyd castoreum i drin hysteria a phoenau mislifol, a bu'n llwyddiannus wrth drin clefyd y galon. Fe'i defnyddir heddiw i ddal afancod, fel lliw mewn persawrau a hyd yn oed fel affrodisiad. Defnyddir symiau bach o gastoreum hefyd i wella blas ac arogl sigarennau. Gobeithiwn y caiff casgliad materia medica Amgueddfa Cymru ei ymestyn yn y dyfodol ac y caiff bas data o'r cynnwys ei gwblhau a'i gyhoeddi ar ein gwefan. Mae'r casgliad ar agor i'r cyhoedd, ond drwy apwyntiad yn unig. Cysylltwch ar (029) 2057 3224 neu (029) 2057 3119 cyn ymweld.
Pan oedd yfed te yn arfer ffasiynol, drud Rachel Conroy, 25 Mehefin 2010 Ffigur 1: Tebot porslen Tsieineaidd, tua 1700-20. Ffigur 2: Powlen de a soser Dsieineaidd, tua 1760-70. Ffigur 3: Tebot llestri hufen, Crochendy Leeds, tua 1775. Ffigur 4: Powlen drochion, Swydd Stafford, 1740au. Ffigur 5: Manylyn o William Hogarth, 'Industry and Idleness: The Industrious 'Prentice Married', 1747 Ffigur 6: Jwg hufen, porslen Tsieineaidd, tua 1771. Rhan o set o lestri te a wnaed ar gyfer Penry Williams (1714-1781) o Benpont, Aberhonddu. Ffigur 7: Powlen de a soser borslen, Worcester, 1755-8 Ffigur 8: Tegell, stand a lamp sy'n llosgi gwirod gan Robert Watts, 1711-12. Yn y ddeunawfed ganrif, roedd yfed te yn weithgarwch hynod ffasiynol ymhlith byddigions cefnog. Cafodd te ei fewnforio am y tro cyntaf i Brydain o Tsieina yng nghanol yr ail ganrif ar bymtheg gan yr East India Company. Ar y cychwyn, ei newydd-deb oedd yn apelio a chafodd ei hyrwyddo am ei nodweddion iachusol. Te gwyrdd Y te mwyaf cyffredin oedd bohea, math o de du, ond roedd te gwyrdd yn boblogaidd hefyd. Ar y cychwyn, yfwyd y te yn wan heb laeth, gan ddilyn traddodiad Tsieina. Yn ddiweddarach, ychwanegwyd llaeth neu hufen a siwgr. Tebotau a chistiau te (dan glo) Dim ond y bobl fwyaf cyfoethog oedd yn gallu fforddio te. Roedd yn cael ei gadw mewn cistiau te dan glo a oedd yn cael eu rheoli gan foneddiges y tŷ. Roedd morwynion domestig yn derbyn lwfans te fel rhan o'u cyflog. Yn ystod y ddeunawfed ganrif, bu cynnydd aruthrol mewn nwyddau'n ymwneud â the, ac mae sawl enghraifft dda yn y casgliad celfyddyd gymhwysol yn Amgueddfa Cymru. Ar y cychwyn, gwnaed y nwyddau hyn o ddeunyddiau drud iawn, yn enwedig arian a phorslen wedi'i fewnforio o Tsieina (ffigurau 1 a 2). Yn ddiweddarach, wrth i cerameg a phlât arian rhatach gael eu cynhyrchu, dechreuodd y dosbarth canol efelychu arferion y bobl gefnog (ffigur 3). Daeth yfed te yn fwy cyffredin tua diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn dilyn dileu dyletswyddau mewnforio ym 1784, daeth te yn rhan bwysig o ddeiet pobl dlawd. Te prynhawn Roedd difyrru ffrindiau trwy gynnig te prynhawn yn rhan bwysig o fywydau menywod. Roedd dewis gwrthrychau ar gyfer y bwrdd te yn hollbwysig. Wrth ymweld â Lloegr ym 1784, nododd y Duc de Rochefoucauld fod yfed te yn rhoi cyfle i bobl gyfoethog ddangos eu gwychder trwy debotau, cwpanau ac ati (dyfynnir yn Clifford 1999: 161). Disgwyliwyd i westeion fod yn foesgar ac ymddwyn mewn ffordd arbennig, gan gynnwys siarad am bynciau boneddigaidd fel y celfyddydau, theatr a cherddoriaeth. Powlenni te Am y rhan fwyaf o'r ddeunawfed ganrif, yfwyd te yn y dull Tsieineaidd, o bowlen heb ddolen. Galwyd y powlenni hyn yn "ddysglau te" neu "basons". Mae'r bowlen drochion fendigedig hon, a ddefnyddiwyd wrth y bwrdd i rinsio gwaddodion o bowlenni te, yn dangos tair menyw yn mwynhau te gyda'i gilydd (ffigur 4). Fel arfer, dangosir y powlenni hyn yn cael eu dal gyda'r bysedd ar yr ymyl a'r bawd o dan y gwaelod (ffigur 5). Allforion o Tsieina Roedd powlenni a thebotau porslen yn cael eu hallforio gyda'r te. Roedd eu tryleuedd a'u harwynebau gwynion yn apelio'n arw at bobl, ac roeddent yn cael eu casglu'n frwd. Dechreuodd cynhyrchwyr porslen Tsieina wneud gwrthrychau'n arbennig ar gyfer y farchnad Ewropeaidd, megis standiau tebotau, jygiau llaeth, basnau siwgr, hambyrddau llwyau a phowlenni trochion (ffigur 6). Ar ôl iddyn nhw ddeall y gyfrinach o gynhyrchu porslen, dechreuodd ffatrïoedd yn Lloegr ac ar y Cyfandir gynhyrchu llestri te Tsieineaidd (ffigur 7). Tegellau ac yrnau Roedd tebotau'n cael eu llenwi gan degellau dŵr poeth ar standiau crand neu fersiynau llai ar fyrddau, gyda llosgwyr i gadw'r dŵr yn boeth (ffigur 8). Tua'r 1760au, cafodd y tegellau eu disodli gan yrnau te a oedd yn cael eu twymo gan losgwyr golosg ac, o'r 1770au ymlaen, barrau haearn a oedd yn cael eu gosod mewn "llawes" yn yr wrn (ffigur 9). Roedd y "ceginau te" neu'r "ffynhonnau te" hyn yn galluogi pobl i helpu eu hunain i'r te ar achlysuron llai ffurfiol fel brecwast. Roedd gan yr enghreifftiau mwyaf coeth yrnau ychwanegol ar gyfer coffi a dŵr poeth. Dirywiad moesol a chorfforol Roedd agweddau tuag at yfed te yn y ddeunawfed ganrif yn gymysg iawn. Cafodd yr obsesiwn o gasglu llestri te ei feirniadu gan sylwebwyr cymdeithasol, gyda menywod yn cael eu targedu amlaf. Yn ogystal, honwyd yn aml nad oedd te prynhawn yn ddim mwy na chyfle i fenywod hel clecs neu ymffrostio. Cyhoeddwyd cerdd ddychanol, The Tea-Table, gan 'Moses Oldfashion' yn Mist's Weekly Journal ym 1722: M"...Chief Seat of Slander! Ever there we see Thick scandal circulate with right Bohea. There, source of black'ning Falshoods! Mint of Lies! Each Dame th'Improvements of her Talent tries, And at each Sip a Lady's Honour dies". Er y credwyd ar y cychwyn bod te yn llesol i iechyd mewn sawl ffordd, dechreuodd rhai sylwebwyr cymdeithasol boeni y gallai ei boblogrwydd arwain at ddirywiad corfforol. Ym 1753, aeth Mr Andree ati i ddisgrifio peryglon yfed gormod o de, gan nodi ei fod yn niweidiol iawn, yn gwaethygu epilepsi ac yn achosi pyliau gorffwyll. Aeth ymlaen i adrodd stori merch a oedd wedi bod yn bwyta te am rai wythnosau, gan achosi parlys ar ei hwyneb a chonfylsiynau (ffigur 10). Yn ffodus, ni effeithiodd y gwrthwynebiadau hyn ar chwant pobl Prydain am de, ac mae wedi parhau'n rhan bwysig o'n bywydau bob dydd hyd heddiw. Er nad yw yfed te yn arfer mor ffurfiol heddiw ag ydoedd yn y ddeunawfed ganrif, mae'n parhau i gael ei fwynhau a'i rannu gan filiynau o bobl bob dydd. Awdur yr erthygl: Rachel Conroy: Cynorthwy-ydd Curadurol - Celfyddyd Gymhwysol Cyfeiriadau Andree, John. Cases of the epilepsy, Hysteric Fits, and St. Vitus's Dance, with the process of cure: interspersed with practical observations. To which are added, cases of the bite of a mad dog, and a method that has been found successful. The second edition, with emendations and additions in the introduction, and some new cases and Inspections of Dead Bodies (1753). Llundain: argraffwyd ar gyfer W. Meadows a J. Clarke, yn Cornhill. Eighteenth Century Collections Online. Gwe. 12 Ion 2010. http://galenet.galegroup.com/servlet/ECCO Clifford, Helen. 'A commerce with things: the value of precious metalwork in early modern England', yn M. Berg a H. Clifford (gol.) (1999) Consumers and Luxury: Consumer Culture in Europe 1650-1850, tt. 147-169. Manceinion: Manchester University Press. Oldfashion, Moses. 'The Tea-Table', yn (awdur anhysbys) A collection of miscellany letters, selected out of Mist's Weekly Journal (1722): 224-227. Llundain: argraffwyd ar gyfer N. Mist, yn Great Carter-Lane. Eighteenth Century Collections Online. Gwe. 12 Ion 2010. http://galenet.galegroup.com/servlet/ECCO Ffigur 9: Wrn te gan Paul Storr, 1805-6. Ffigur 10: Jar neu dun te, Abertawe, 1783.
Teils llawr addurnedig o Gastell Rhaglan 6 Medi 2007 Castell Rhaglan. Sefydlwyd amddiffynfeydd y castell, gan gynnwys y Tŷr Mawr a welir yng nghanol y llun, yn y bymthegfed ganrif. [Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron)]. Teilsen yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg o gapel Castell Rhaglan; fe'i cynhyrchwyd gan Ysgol Wessex. Teilsen Ysgol Malvern, o'r bymthegfed ganrif, a ddefnyddiwyd yn Rhaglan. Teilsen faiolica, yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg, o lawr y capel a osodwyd gan yr Iarll William, cyn 1572 yn ôl pob tebyg. Adluniad o fywyd yng Nghastell Rhaglan yn yr unfed ganrif ar bymtheg, yn ystod cyfnod Trydydd Iarll Caerwrangon. Llun: Cadw (Hawlfraint y Goron). Gellir gweld tair canrif o ffasiwn a dylunwaith mewn casgliad o deils llawr addurnedig a ddarganfuwyd yn ystod gwaith adeiladu ar safle Castell Rhaglan ym 1947. Ym 1549 olynodd William Somerset (1526-1589) ei dad gan ddod yn drydydd Iarll Caerwrangon a pherchennog Castell Rhaglan. O'i ganolfan yn ne-ddwyrain Cymru dechreuodd ar yrfa a sicrhaodd lwyddiant iddo yn llysoedd Edward VI (1547-53), Mari (1553-58) ac Elisabeth I (1558-1603). Fe'i claddwyd yn eglwys y plwyf yn Rhaglan. Nid yw'n syndod fod y fath gymeriad amlwg wedi ceisio ffordd o fyw oedd yn gydnaws â'i statws cymdeithasol uchel, ac arwydd o'r uchelgais hwn oedd y gwaith ailadeiladu helaeth a wnaed ganddo ar y gaer-blasty roedd wedi ei hetifeddu. Aeth ati i weddnewid y castell drwy fabwysiadu rhaglen foderneiddio gynhwysfawr oedd yn effeithio ar bob rhan o'r adeilad a'r tir: cafodd y neuadd a'r llety, y gegin a'r ystafelloedd gwasanaeth eu gwella, ychwanegwyd oriel hir a chrëwyd gardd yn null y Dadeni. Cafodd celfi'r castell eu gwella hefyd drwy ychwanegu eitemau oedd yn adlewyrchu ffasiwn Ewropeaidd y dydd. Mae'r thema hon i'w gweld yn glir yng nghapel y castell. Mae'r capel yn dyddio o'r drydedd ganrif ar ddeg o leiaf, pan roedd ganddo lawr deils priddwaith coch trwchus ag addurn wedi'i fewnosod ar eu hwynebau mewn lliw gwahanol. Yn aml, roedd gan deils deuliw o'r fath gynlluniau wedi'u mewnosod â chlai gwyn - yn achos Rhaglan, tarianau a monogramau yn bennaf - a byddai gwydredd clir yn cael roi drostynt cyn eu tanio. Y teils hyn oedd y ffasiwn diweddaraf yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a cheir hyd i enghreifftiau nodedig ym Mhalas Clarendon yn Wiltshire ac, yn fwy lleol, yn Abaty Tyndyrn. Tua 1460 disodlwyd y rhain gan deils deuliw ac arnynt gynlluniau nodweddiadol o un o ddiwydiannau cynhyrchu teils Dyffryn Hafren - ac un o'r rhai sydd wedi'i ddyddio orau - ym Malvern, Swydd Caerwrangon. Mae'n rhaid bod y lliwiau melyn llachar a brown euraid wedi creu cefndir cyfoethog ar gyfer trysorau'r capel. Nid oedd yr Iarll William yn hoff o'r fath gynlluniau. Gan dynnu ar ei brofiad o ffasiynau'r cyfandir, cafodd ei ysbrydoli gan gynnyrch yr Iseldiroedd Sbaenaidd a manteisiodd ar ei gyfoeth sylweddol i brynu teils priddwaith wedi'u gwydro ag alcam a'u peintio mewn dull unlliw a oedd yn boblogaidd yn ystod cyfnod y Dadeni. Y canlyniad oedd trawsffurfio'r capel mewn modd dramatig, gan oleuo'r tu mewn ac ychwanegu cywreinrwydd i'w addurnwaith. Gwaetha'r modd, ar ôl i Raglan gael ei adael yn wag yn sgil Rhyfel Cartref Lloegr, ychydig iawn o newidiadau eraill yr Iarll i gelfi'r castell a phryd a gwedd ei ystafelloedd, sydd wedi goroesi. Yn hytrach, dyfalu'n unig a fedrwn ynglŷn â'r moethusrwydd y bu'n gyfrifol amdano, a myfyrio ar natur fyrhoedlog y cyfoeth hwnnw, sydd wedi goroesi ar ffurf casgliad bach o deils llawr peintiedig a llond dwrn o eitemau eraill. Manylion am y Teils Teilsen yn dyddio o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg neu ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg o gapel Castell Rhaglan; fe'i cynhyrchwyd gan Ysgol Wessex. Mae'n portreadu dau aderyn yn bwydo o goeden ganolog. Defnyddiwyd teils ac arnynt yr un cynllun yn Abaty Tyndyrn a Chastell Gwyn gerllaw. Teilsen Ysgol Malvern, o'r bymthegfed ganrif, a ddefnyddiwyd yn Rhaglan. Dyma a ddywed y testun Lladin: 'Bydded i heddwch Christ drigo yn eich plith hyd byth. Amen'. Teilsen faiolica, yn dyddio o'r unfed ganrif ar bymtheg, o lawr y capel a osodwyd gan yr Iarll William, cyn 1572 yn ôl pob tebyg. Yn ôl pob tebyg, mewnforiwyd y teils hyn o'r Iseldiroedd Sbaenaidd, Antwerp efallai, lle sefydlwyd diwydiant cynhyrchu teils maiolica yn gynnar yn yr unfed ganrif ar bymtheg. Darllen Cefndir Raglan Castle gan J. R. Kenyon. Cadw: Cofadeiliau Hanesyddol Cymru (2003). 'The chapel at Raglan Castle and its paving tiles' gan J. M. Lewis. Yn Castles in Wales and the Marches gan J. R. Kenyon a R. Avent, tt143-60. Gwasg Prifysgol Cymru (1987). The medieval tiles of Wales gan J. M. Lewis. Amgueddfa Cymru (1999).
Diflaniad y bwthyn gwledig Cymreig 6 Gorffennaf 2007 Waliau mwd a thoeau gwellt Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod gwledig a godwyd cyn canol y deunawfed ganrif sydd ar ôl yng Nghymru. Y gred gyffredinol oedd na allai'r bobl dlawd fforddio defnyddiau a fyddai'n para. Mae gwaith ymchwil newydd yn awgrymu'n wahanol. Mewn gwirionedd, roedd bythynnod yn cael eu codi mewn ffordd glyfar iawn, gan dalu sylw i'r manylyn lleiaf a defnyddio'r stwff lleol gorau. Aeth Amgueddfa Cymru ati i astudio bythynnod Cymreig ac adroddiadau o'r cyfnod, a daethom i'r casgliad mai'r hyn a arweiniodd at eu diflaniad oedd diffyg cynnal a chadw ac, yn bennaf oll, newidiadau yn y ffasiwn o ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol. Adeiladau cynaliadwy Roedd hi'n costio'n ddrud i gludo defnyddiau ac felly byddai adeiladwyr slawer dydd yn hen lawiau ar ddefnyddio'u hamgylchedd lleol mewn ffordd gynaliadwy. Er enghraifft, defnyddient dom da i wrteithio'r caeau, i wneud lloriau clai, i helpu i rwymo waliau bythynnod ac i helpu i gadw simneiau a wnaed o blethwaith rhag mynd ar dân. Pridd a thywyrch Gan na allai pobl dlawd fforddio brics, roedd waliau bythynnod yn cael eu gwneud o gerrig, pridd neu goed. Roedden nhw'n defnyddio'r hyn oedd ar gael yn hwylus ac yn rhad. Yn iseldiroedd gorllewin Cymru — Ynys Môn, Pen Llŷn, Ceredigion a Sir Benfro er enghraifft — pridd oedd y defnydd hwnnw. Ychydig iawn o fythynnod pridd sydd ar ôl yng Nghymru heddiw; ceir llawer mwy mewn rhannau sychach o Loegr. Yn yr uwchdiroedd gwlyb, byddai'r bobl yn codi bythynnod â waliau tywyrch gan fod tywyrch yn para'n hirach o lawer na phridd. Tai to gwellt Yn y cyfnod cyn datblygiad chwareli llechi mawr y gogledd yn y 19eg ganrif a dyfodiad y rheilffyrdd, roedd tai to gwellt yn gyffredin iawn. Erbyn heddiw, mae llawer mwy o dai to gwellt i'w gweld yn Lloegr nag yng Nghymru. Roedd pedwar dull gwahanol o doi â gwellt yn gyffredin yng Nghymru. Dim ond un ohonynt sy'n dal hyd heddiw a hynny yn y dwyrain. Yng ngorllewin a gogledd Cymru, roedd yr haen uchaf yn cynnwys dyrneidiau o wellt wedi'u clymu a'u gwthio â theclyn fforchiog i haen isaf o wellt. Yn aml, byddai'r haen isaf yn cael ei gosod ar wely o blethwaith. Mewn ardaloedd agored, gellid defnyddio rhwydwaith o raffau wedi'u rhoi'n sownd wrth begiau ym mhen y wal neu wedi'u dal yn eu lle â cherrig trymion i ddal y to i lawr. Simneiau gwellt a phlethwaith O bridd neu laid y gwnaed lloriau bythynnod yn aml. Gellid defnyddio plethwaith neu raff wellt wedi'u gorchuddio â dwb i wneud y parwydydd. Yn aml, hefyd, roedd y corn simnai a'r lwfer uwch ei ben wedi'u gwneud o blethwaith a dwb. Does dim rhyfedd bod cynifer o'r bythynnod hyn yn llosgi i'r llawr. Er bod defnyddiau adeiladu'r bythynnod hyn yn rhai cynaliadwy, daethant i ddiwedd eu hoes oherwydd newidiadau cymdeithasol a ffasiynau newydd. Newid yn y ffasiwn Wrth i'r Chwyldro Diwydiannol fynd rhagddo ac i fwydydd gael eu mewnforio, roedd mwy a mwy o bobl yn gadael eu bythynnod yng nghefn gwlad i fyw yn y dref. Aeth mwy a mwy o fythynnod yn eiddo i'r stadau mawr ac fe ddechreuodd y rheini godi tai mwy o faint ar gyfer eu gweithwyr. Yn aml, roedd yn haws dymchwel y bythynnod gwreiddiol nag ychwanegu ail lawr atynt neu eu haddasu. Erbyn heddiw, ychydig iawn o'r bythynnod traddodiadol cynnar sydd ar ôl ac mae'r enghreifftiau gorau i gyd wedi'u rhestru fel rhai sydd o bwysigrwydd pensaernïol arbennig.
