Lwnwla Llanllyfni. Mae'n pwyso 185.4g (6.5 owns) ac yn mesur 24cm (9.5 modfedd) ar ei draws. Yn ôl pob tebyg crëwyd yr addurn hwn ar lun cilgant gan grefftwr a'i morthwyliodd yn fedrus o un ingot ar ffurf rhoden. Yna, ychwanegwyd yr addurniadau cymhleth o linellau igam-ogam, llinellau a dotiau drwy ddefnyddio offeryn pigfain a phwnsh copor neu efydd. Mae'r cynlluniau hyn yn debyg iawn i'r rhai a ddefnyddiwyd i addurno crochenwaith a gynhyrchwyd yn ystod y cyfnod hwn.

Adluniad o ferch yn gwisgo lwnwla aur o Lanllyfni, ( tua'r flwyddyn 2000CC).
Aur oedd un o'r metelau cyntaf i gael ei ddefnyddio yng Nghymru, ynghyd â chopr ac aloeon megis efydd. Mae defnyddio aur ar gyfer gemwaith ac addurniadau wedi bod yn thema gyson ers y cyfnodau cynnar.

Y gwrthrych trawiadol hwn yw un o'r arteffactau aur cynharaf i'w ddarganfod yng Nghymru ac mae'n dyddio o ddechrau'r Oes Efydd (2400-2000CC).

Fe'i darganfuwyd tua 1869 ar dir fferm Llecheiddior-uchaf, ger Dolbenmaen, ychydig filltiroedd o Lanllyfni (Gwynedd). Sylwodd gwas ffarm oedd allan yn saethu ar yr hyn a dybiai oedd deilen lawryf, felen yn gwthio allan o'r mawn. Gan nad oedd yn rhy siŵr ai dyna a welodd, dychwelodd i'r safle yn ddiweddarach, gan ddatgladdu'r gwrthrych aur hwn ar lun cilgant.

Oherwydd ei ffurf gilgantaidd fe'u gelwir yn lwnwla (Yn Lladin, luna = lleuad). Cafwyd hyd i wrthrychau tebyg i hwn yn yr Alban, Cernyw, gogledd-orllewin Ffrainc, ac Iwerddon lle y daethpwyd o hyd i oddeutu 90 o enghreifftiau.

Fel rheol, ceir hyd i lwnwlâu mewn mannau anghysbell, ymhell o aneddiadau hynafol, ac yn fynych fe'u darganfyddir yn ddamweiniol, megis yr enghraifft o Lanllyfni.

Yn ôl un awgrym, y bwriad oedd eu gwisgo fel dwyfronegau, ond mae'r ffaith nad oes ôl traul ar yr aur yn awgrymu na chawsant eu defnyddio fawr ddim. Mae'n bosibl eu bod yn symbol offeiriad neu'n wrthrychau a gâi eu defnyddio yn ystod defodau cymuned.

Mae'n bosibl y gwnaed lwnwla Llanllyfni o aur o Gymru, o faes aur Dolgellau, er enghraifft, neu o Ddolaucothi i'r gogledd-orllewin o Lanymddyfri, ond mae rhai'n amau ei fod yn un o'r defnyddiau crai a gâi ei fasnachu a'i fewnforio o Iwerddon.

Darllen Cefndir

'Bronze Age gold in Britain' gan J. P. Northover. Yn Prehistoric gold in Europe gan G. Morteani a J. P. Northover. Cyhoeddwyd gan Kluwer (1993).

Bronze Age goldwork of the British Isles gan J. J. Taylor. Gwasg Prifysgol Caergrawnt (1980).

'Objects mostly of prehistoric date discovered near Beddgelert and near Brynkir station' gan W. J. Hemp. Yn Proceedings of the Society of Antiquaries of London, ail gyfres, cyf. 1, tt166-83 (1918).

William Williams VC. Image © Kenneth Williams Collection.

Medalau William Williams.

O'r chwith i'r dde: Croes Fictoria, Medal Gwasanaeth Nodedig ynghyd ag ail far, medalau gwasanaeth yn y Rhyfel Mawr (Seren 1914-15, Medal Ryfel, Medal Fuddugoliaeth), Medal Amddiffyn 1939-45, Medalau'r Coroniad (1937 a 1953), Médaille Militaire Ffrainc.

Ym 1917 dyfarnwyd Croes Fictoria i William Williams am ei ran yn y gwaith o suddo llong danfor Almaenig.

Ar 21 Gorffennaf 1917 derbyniodd William Williams, morwr o Fôn, Groes Fictoria, sef prif wobr dewrder Prydain, gan y Brenin Sior V ym Mhalas Buckingham. Yng ngeiriau'r ddyfynneb, fe'i dewiswyd 'by the ship's company of one of H.M. ships to receive the Victoria Cross under Rule 13 of the Royal Warrant...'

O achos y ddyfynneb annelwig hon cyfeiriwyd at yr achos hwn, a rhai tebyg iddo, fel y 'Groes Fictoria ddirgel'. Beth oedd cefndir yr achos hwn?

Yn ystod y Rhyfel Mawr (1914-18), ceisiodd Llynges yr Almaen roi Prydain dan warchae, gan ddefnyddio ei fflyd o longau tanfor i atal bwyd a nwyddau angenrheidiol rhag cyrraedd y wlad. Llwyddwyd i ffrwyno'r bygythiad hwn yn y pen-draw drwy ddefnyddio llongau mewn gosgordd a meysydd ffrwydron, ond tacteg arall oedd camarwain a dal llongau tanfor y gelyn drwy ddefnyddio llongau masnach ac arnynt arfau cudd - y 'llongau-Q' fel y'u gelwid. Aeth y llongau hyn i drafferth mawr i sicrhau bod y gelyn yn ymosod arnynt, yn y gobaith y byddai hynny'n darbwyllo llongau tanfor yr Almaen i ddod i'r wyneb a'u gosod eu hunain o fewn cyrraedd gynnau cudd y llongau masnach.

Bu Williams yn gwasanaethu ar sawl un o'r llongau hyn dan gyfarwyddyd Gordon Campbell VC DSO, comander mwyaf llwyddiannus y llongau-Q. Roedd eisoes yn meddu ar y Fedal Gwasanaeth Nodedig (DSM) am ei ran yn y gwaith o suddo'r llong danfor Almaenig U-83, wedi i'r H.M.S ar 7 Mehefin 1917. Q5 (a elwid gynt yn S.S. Farnborough) gael ei suddo â thorpido oddi ar arfordir gorllewinol Iwerddon ar 17 Chwefror 1917.

Digwyddodd y frwydr a arweiniodd at ddyfarnu Croes Fictoria i Williams ar 7 Mehefin 1917. Suddodd olynydd S.S. Farnborough, sef H.M.S. Pargust (S.S. Vittoria gynt, a atafaelwyd o Ddociau Caerdydd), y llong danfor UC-29, wedi i'r llong gael ei tharo â thorpido. Cymerodd y criw arnynt eu bod hwy - ynghyd â pharot wedi'i stwffio mewn caets - am ymadael â'r llong, gan adael nifer fach o ddynion yn cuddio ar ei bwrdd.

Am dros 30 munud, daliodd y Morwr Williams dwll gwn ochr dde'r llong yn ei le, wedi i'w bwysau ddod yn rhydd yn dilyn ffrwydrad y torpido. Drwy ei weithredoedd llwyddodd i gadw'r gwn o'r golwg hyd yr eiliad y daeth hi'n amser i'w danio, pan ddaeth y llong danfor i'r wyneb gerllaw.

Cydnabuwyd y gamp o suddo'r UC-29 drwy ddyfarnu'r Groes Fictoria i H.M.S. Pargust, y tro cyntaf i long ennill bri dan y Rheol a oedd cyn caniatŷu i weithred o ddewrder torfol gael ei gydnabod.

Dewiswyd un swyddog (Lefftenant R.N. Stuart) ac un llongwr i dderbyn y wobr. Y llongwr hwnnw oedd Williams, ef achubodd y dydd diolch i'w feddwl chwim a'i ymdrech fawr.

Roedd i'w yrfa anrhydeddus un tro annisgwyl arall: ar 8 Awst 1917, suddwyd yr H.M.S. Dunraven (olynydd y Pargust, llong arall o Gaerdydd) oddi ar arfordir Ffrainc wedi brwydr pum-awr â llong danfor arall. Ar yr achlysur hwn derbyniodd Williams far (ail wobr) i'w DSM am ei waith saethu: ei drydydd gwobr am ddewrder ymhen llai na chwe mis!

Rhyddhawyd William Williams o'r Llynges Frenhinol wrth Gefn ym mis Tachwedd 1918. Ymgartrefodd yng Nghaergybi ac ef oedd un o sefydlwyr y gangen leol o'r Lleng Brydeinig. Bu farw ar 23 Hydref 1965.

Darllen Cefndir

My mystery ships gan G. Campbell. Cyhoeddwyd gan Hodder & Stoughton (1928).

Sea killers in disguise gan T. Bridgeland. Cyhoeddwyd gan Leo Cooper (1999).

Aeth dros chwarter miliwn o ŵyr o Gymru i ymladd yn rhyfel 1914-1918. Yn eu plith roedd y bardd Ellis Humphrey Evans o Drawsfynydd, neu a rhoi iddo ei enw barddol, Hedd Wyn. Galwyd ef i'r rhyfel ym 1917, a'i anfon i ymladd yn Fflandrys. Yno fe'i lladdwyd ym mis Awst 1917 ar Gefnen enbyd Pilckem, ar ddechrau'r cyrch ar Passchendaele.

Y Gadair Ddu

Chwech wythnos wedi ei farwolaeth dyfarnwyd iddo'r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw am ei awdl Yr Arwr, cerdd a gwblhaodd byr amser yn unig cyn ei farw. Yn ystod defod y cadeirio taenwyd gorchudd du dros y Gadair ei hun, a byth ers hynny adwaenir hi fel Y Gadair Ddu.

Llygad-dyst

Bu Mr Simon B. Jones, Aberangell (ganed 1893), yn gwasanaethu yn yr un gatrawd â Hedd Wyn, a honnai iddo ei weld yn disgyn ar faes y gad. Clywch ei dystiolaeth ef, fel y'i cofnodwyd gan Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru ym 1975:

Simon Jones, yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

"Mi gweles o'n syrthio. A mi allaf ddeud mae nosecap shell yn 'i fol lladdodd o, wyddoch chi. Ôch chi'n medru gwbod hynny. O, allech chi ddim sefyll hefo fo mae'n wir. Odd rhaid ichi ddal i fynd, 'de".

(Simon Jones, 1975).

 

Cenhedlaeth coll

Roedd Hedd Wyn yn un o blith 32,000 o filwyr a laddwyd yn ystod yr ymosodiad ar Gefnen Pilckem. Ni chipiwyd pentref drylliedig Passchendaele hyd Dachwedd 6ed, 98 diwrnod wedi i'r frwydr gychwyn. Talwyd pris uchel am yr ymgripio araf hwn dros brin bum milltir o dir: bu farw 310,000 o luoedd y Cynghreiriaid a 260,000 o Almaenwyr.

Erys y Gadair Ddu yn arwydd grymus o effaith ddychrynllyd y Rhyfel Byd Cyntaf ar gymunedau trwy Gymru benbaladr, ac addewid coll cenhedlaeth gyfan o ŵyr ifainc o Gymry.

Fedal Edward am dewrder

James Dally, yn gwisgo Medal Edward. Daw'r llun o Great Western Railway Magazine, Medi 1915.

Ym mis Hydref 1914 achubodd James Dally un o'i gydweithwyr rhag syrthio 52m oddi ar draphont Crymlyn. Ym 1915 cafodd Fedal Edward am ei ddewrder.

Ar 25 Chwefror 1915 anfonodd Frank Potter, Rheolwr Cyffredinol Rheilffordd y Great Western (GWR), lythyr i'r Swyddfa Gartref oedd yn cynnwys adroddiad am ddigwyddiad ar draphont Crymlyn ger Trecelyn, Sir Fynwy, ac yn argymell y dylid dyfarnu Medal Edward, prif fedal Prydain am ddewrder sifil ar y pryd, i James Dally.

Ar 28 Hydref 1914, roedd contactwyr G.W.R. yn peintio'r draphont. Roedden nhw'n defnyddio sgaffaldiau ar ffurf estyll oedd yn cael eu cynnal gan ben distiau llorweddol. Tua 5.00 pm, wrth i'r ddau ddyn symud y sgaffaldiau, torrodd un o'r pen distiau, a syrthiodd y fforman, Mr Skevington, 52m (175 troedfedd) i'w farwolaeth ar lawr yr iard nwyddau islaw. Llwyddodd yr ail ddyn, Thomas Bond, afael mewn estynnwr haearn oedd yn rhan o brif adeiladwaith y bont, ond roedd yn hongian yn yr awyr.

Achub bywyd

Traphont Crymlyn. Mae'r smotyn coch yn dynodi lleoliad y digwyddiad.

Roedd James Dally, adeiladwr pontydd o Grymlyn gerllaw yn goruchwylio'r gwaith. Heb oedi dim, aeth ati i cropian oddi ar y gangwe cyn belled â'r rhwymiadau lletraws (8cm [3 modfedd] o led) rhwng trawstiau gwaelodol y prif hytrawstiau:

"Gofynnais iddo godi ei goesau o amgylch yr estynnwr os oedd modd. Llwyddodd i wneud hyn. Wedyn gafaelais yn ei goesau a dweud wrtho i symud un llaw ar y tro; a dyna sut llwyddodd Bond i symud yn agosach at y gangwe. Pan oedd yn ddigon agos cefais well afael arno, ac yn y pen draw llwyddais i'w osod yn ddiogel ar y gangwe."

Yn ôl y London Gazette, "The man would probably have lost his life had it not been for the courage and presence of mind shown by Dally." Doedd dim amheuaeth gan Bond: "Roeddwn i'n hongian yn yr awyr; pe na bai Mr Dally ar y gangwe ar y pryd, a phe na bai wedi gwneud beth wnaeth e, fydden i ddim wedi gallu achub fy hunan... Mae fy nyled i Mr Dally'n fawr, oni bai am ei anogaeth a'i ymdrech yn y fan a'r lle, byddwn i wedi diodde'r un dynged â Mr Skevington, heb os nac oni bai."

Fedal Edward oddi wrth y Brenin Siôr V

Medal Edward, Diwydiant, Ail Ddosbarth (efydd) James Dally, wyneb.

Fel y digwyddodd, cafodd Dally ei Fedal Edward oddi wrth y Brenin Siôr V ar 12 Gorffennaf 1916. Cafodd y fedal ei chreu ym 1907 i gydnabod "gweithredoedd dewr mwyngloddwyr a chwarelwyr" ac ym 1909 penderfynwyd ei chyflwyno i gydnabod gweithredoedd dewr mewn diwydiannau eraill. Cafodd ei disodli gan Groes Siôr ym 1971.

Roedd traphont Crymlyn 512m (1,680 troedfedd) o hyd ac yn codi tua 60m (200 troedfedd) uwchlaw afon Ebwy. Roedd yn rhan o estyniad Dyffryn Taf o Reilffordd Casnewydd, y Fenni a Henffordd, ac fe'i cwblhawyd ym 1857-58. Agorwyd y draphont ar 1 Mehefin 1857 ac erbyn 1863 roedd yn rhan o rwydwaith rheilffordd y Great Western. Cafodd ei dymchwel ym 1965-66.

Darllen Cefndir

For Those in Peril, gan Edward Besly. Cyhoeddwyd gan Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru (2004).

Gallantry: its public recognition and reward in peace and war at home and abroad gan A. Wilson a J. H. F. McEwen. Cyhoeddwyd gan Wasg Prifysgol Rhydychen (1939).