Datguddio Hanes Cymru: Lansio Casgliadau Arlein 26 Mawrth 2018 Wrth i ni ddatguddio hanner miliwn o gofnodion casgliadau am y tro cyntaf, dyma rai o’r gwrthrychau rhyfedda' a mwya' diddorol o’n gwasanaeth Casgliadau Arlein newydd. Mae’r erthygl hon yn cynnwys llun o ran o sgerbwd dynol. Y Mwyaf Mae ambell i wompyn yn y casgliad – gan gynnwys Tram Ceffyl maint llawn o Gaerdydd a hofrennydd achub môr – ond y mwya’ o bell ffordd yw Institiwt y Gweithwyr o Oakdale. Agorwyd yr adeilad ym 1917, gyda neuadd ddawns, stafell gemau a llyfrgell – erbyn heddiw fe ddowch chi o hyd i’r adeilad yn Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae rhan helaeth o adeiladau Sain Ffagan yn rhan o’r casgliad cenedlaethol – ac yn meddu ar yr un statws cyfreithiol ag un o gampweithiau Monet neu gelc o drysor. Mae’r adeiladau’n cael eu datgymalu, eu symud a’u hail-adeiladau yn defnyddio technegau traddodiadol gan dîm o grefftwyr arbenigol. Yr Hynaf Rhain yw olion dynol hynaf Cymru Dannedd bachgen wyth oed yw’r rhain. Mae’n nhw dros 230, 000 mlwydd oed – yr olion dynol hynaf a ddarganfyddwyd yng Nghymru. Datguddiwyd nhw gan archaeolegwyr yn archwilio Ogof Pontnewydd, ger Cefn Meiriadog, ble darganfyddwyd olion arth, llew, llewpart, a dant rheinosorws. Bydd y dannedd yma i’w gweld yn arddangosfeydd newydd Sain Ffagan o Hydref 2018. Y Mwya Sgleiniog Mae pobl yng Nghymru wedi bod yn creu, ffeirio a gwisgo trysorau aur ers miloedd o flynyddoedd – fel yr addurn gwallt yma o’r Oes Efydd, a’r fodrwy enfawr hon. 'Disgen haul' yw'r enw ar y math hwn o addurn, ond nid yw pwrpas y gwrthrych yn hollol glir Mae’r Ddisgen Haul hon yn un o’r esiamplau cynharaf o addurn aur o Gymru, a darganfyddwyd hi yng Nghwmystwyth yng Ngheredigion. Credir mai addurn angladdol oedd y ddisgen hon, a'i bod yn debygol i'r ddisgen gael ei phwytho ar ddillad y person marw cyn eu hangladd. Dim ond chwech o'r disgiau yma sydd wedi eu canfod yn y DU yn gyfan. Mwyaf Dadleuol Ar yr olwg gynta, set de capel gyffredin yw hon. Ond o edrych yn agosach, fe welwn ni’r geiriau ‘Capel Celyn’ arni. Mae’r Capel a’i chymuned, wrth gwrs, o dan ddyfroedd Llyn Celyn erbyn hyn. Casglodd guraduron esiamplau o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn, cyn i'r cwm gael ei foddi yn 1965 Pan foddwyd cwm Tryweryn ym 1965 gan Gorfforaeth Lerpwl, daeth y digwyddiad yn drobwynt yn hanes ymgyrchu Cymreig. Crewyd cenhedlaeth newydd o brotestwyr, a hawliodd well triniaeth i gymunedau Cymreig gan y llywodraeth a chan gorfforaethau. Casglwyd y cwpanau hyn fel esiampl o fywyd bob dydd yng Nghapel Celyn – i’n atgoffa o gymuned wedi ei dadleoli, ac i goffau un o ddigwyddiadau gwleidyddol mwyaf pwysig Cymru’r 20ed ganrif. Gwobr Arbennig: Awyren wedi’i gwneud o Sedd Stafell Fwyta Adeiladwyd y Robin Goch ym 1909 – o gadair stafell fwyta, weiren biano ac injan 40 horsepower. Amserwr wy ger yr olwyn yrru sy’n mesur faint o danwydd sydd ar ôl yn yr awyren. Y Robin Goch wedi'i harddangos yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau Bu'r awyren hon yn hedfan o gwmpas Caerdydd rhwng 1909 a 1916 - dyma lun o Horace Watkins, a adeiladodd y Robin Goch, mewn fersiwn gynharach, hyd yn oed yn fwy bregus, o’r awyren. Horace Watkins yn profi ei awyren ym 1908 Mae ein casgliadau yn llawn straeon sy’n olrhain hanes a dangos cymeriad unigryw pobl Cymru. Mae’r Robin Goch yn un o drysorau’r casgliad, ac yn eisampl o ddyfeisgarwch a menter Cymru ar ei orau. Hanner miliwn o eitemau i’w chwilio Mae lansiad Casgliadau Arlein yn datguddio hanner miliwn o gofnodion casgliad, sydd nawr ar gael ar lein i’w chwilio am y tro cyntaf. “Mae Casgliadau Arlein yn garreg filltir enfawr yn ein gwaith, wrth i ni geisio dod â rhagor o’n casgliadau arlein, i gynulleidfa ehanach, fyd eang. Dim ond dechrau’r gwaith yw hyn. Mae hi mor gyffrous meddwl beth y bydd pobl Cymru a thu hwnt yn ei wneud gyda’r cofnodion yma – archwilio gwrthrychau, llunio straeon ac ychwanegu at ein dealltwriaeth ni o’r casgliad cenedlaethol” – Chris Owen, Rheolwr y We Chwilio Casgliadau Arlein I’r dyfodol... Ein gwaith ni ‘nawr fydd i fynd trwy’r hanner miliwn o gofnodion, a’u gwella. Ysgrifennwyd rhai yn y 1940au ac felly byddwn yn ychwanegu gwybodaeth a lluniau wrth i ni fynd yn ein blaen. Fe fyddwn ni’n dadansoddi sut y mae pobl yn defnyddio’r casgliadau, i weld be sy’ fwya’ poblogaidd ymysg ein hymwelwyr, neu beth sy’n sbarcio trafodaeth. Bydd hyn yn rhoi syniad i ni o beth i dynnu llun ohono nesaf, neu beth i’w ystyried ar gyfer arddangosfeydd yn y dyfodol. Mae paratoi gwrthrychau a thynnu eu lluniau yn broses sydd angen gofal, am fod llawer o'r gwrthrychau yn fregus neu'n sensitif i olau. Os hoffech chi ein cefnogi yn y gwaith yma, gwnewch rodd heddiw - mae pob cyfraniad yn cyfri. Cyfrannu Heddiw Rydym ni'n eithriadol o ddiolchgar i'r People's Postcode Lottery am eu holl gefnogaeth wrth i ni weithio i rannu'n casgliadau arlein.
Dannedd Neanderthalaidd o Ogof Pontnewydd 9 Gorffennaf 2013 Adluniad ar ffurf paentiad o trigolion Neanderthalaidd cynnar. Gorfant plentyn tua 9 oed. Dant Neanderthalaidd cynnar (chwith), a llun pelydr-X (dde). Mae'r llun pelydr-X yn dangos ceudod bywyn mawr a fu'n gymorth i archaeolegwyr adnabod dannedd Pontnewydd a'u priodoli i ddynion Neanderthalaidd. Cloddiwyd Ogof Pontnewydd gan archaeolegwyr Amgueddfa Cenedlaethol Cymru rhwng 1978 a 1995. Codwyd y mur ar draws mynedfa'r ogof yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pryd y câi Ogof Pontnewydd ei defnyddio fel storfa arfau. Ogof Pontnewydd Wrth gloddio yn Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych, cafodd archaeolegwyr Amgueddfa Cenedlaethol Cymru hyd i'r gweddillion dynol cynharaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru, esgyrn yn dyddio'n ôl tua 230,000 o flynyddoedd. Ym mherfeddion yr ogof y darganfuwyd y rhan fwyaf o'r pedwar dant ar bymtheg a gafodd eu sgubo danddaear gan ddŵr tawdd adeg enciliad y llen iâ a orchuddiai Gymru gyfan, yn ôl pob tebyg, yn ystod Oes yr Iâ. Yn ôl arbenigwyr yn yr Amgueddfa Byd Natur, Llundain, mae'r dannedd yn nodweddiadol o ddynion Neanderthalaidd cynnar. Neanderthalaidd cynnar Roedd y bobl Neanderthalaidd yn un gangen o goeden esblygol yr hil ddynol y credir iddi ddarfod tua 36,000 o flynyddoedd yn ôl. Yr un oedd eu hynafiad hwy â'r rhywogaeth y perthynwn ni iddi, ond ni esblygodd yr hil ddynol bresennol o'r bobl Neanderthalaidd. Roedd y dynion Neanderthalaidd yn gymharol fyr a byrdew a chanddynt wrymiau o dan eu haeliau, genau mawr sgwâr a dannedd sy'n fwy na'n rhai ni heddiw. Drwy astudio'r dannedd a ddarganfuwyd yn Ogof Pontnewydd sylweddolwyd eu bod yn cynrychioli pump o unigolion. Dannedd Neanderthalaidd Dengys lluniau pelydr-X o'r holl ddannedd yr un nodwedd ddiddorol, sef tawrodontiaeth - dannedd ac iddynt geudodau bywyn mawr a gwreiddiau llai. Mae tawrodontiaeth yn nodwedd neilltuol (ond nid unigryw) o ddannedd Neanderthalaidd, a chyffredinolrwydd y cyflwr hwn sydd wedi darbwyllo arbenigwyr mai pobl Neanderthalaidd oedd trigolion Ogof Pontnewydd ac nid bodau dynol cynharach. Roedd plant ifanc ac oedolion ymhlith y rhai oedd yn byw yn Ogof Pontnewydd. Y darganfyddiad mwyaf cyflawn y cafwyd hyd iddo ar y safle yw darn o orfant plentyn tua 9 oed. Yn y rhan hon o'r ên gellir gweld un dant sugno, sydd wedi'i dreulio'n arw, y drws nesaf i gilddant arhosol sydd newydd ymddangos. Bwyd y Neanderthal Ni chafwyd hyd i'r dannedd ar eu pennau eu hunain y tu mewn i'r ogof. Mewn cysylltiad â hwy, darganfuwyd arfau cerrig ac esgyrn anifeiliaid ag olion bwtsiera ar rai ohonynt - tystiolaeth mai'r esgyrn hyn oedd gweddillion prydau bwyd y dynion Neanderthalaidd cynnar a drigai yn yr ogof. Ni wyddys p'un ai a gafodd y bodau dynol hyn eu claddu'n wreiddiol mewn beddau yn yr ogof. Gwaetha'r modd, mae'r grymoedd a fu'n gyfrifol am gadw'r dannedd yng nghrombil Ogof Pontnewydd wedi dinistrio unrhyw olion o'r man lle roeddent yn gorwedd yn wreiddiol. Darllen Cefndir Ice Age hunters: neanderthals and early modern hunters in Wales gan S. Green ac E. Walker. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1991). In search of the neanderthals: solving the puzzle of human origins gan C. Stringer a C. Gamble. Cyhoeddwyd gan Thames and Hudson (1993). Pontnewydd Cave: a lower Palaeolithic hominid site in Wales: the first report gan H. S. Green. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1984). Neanderthals in Wales: Pontnewydd and the Elwy Valley Caves gan by Stephen Aldhouse-Green, Rick Peterson and Elizabeth A. Walker. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Cymru a Oxbow Books (2012).
Pen Penywyrlod: wyneb dyn 6,000 o flynyddoedd oed Steve Burrow, 22 Ionawr 2010 Penglog prin o Oes y Cerrig Mae penglog prin o Oes y Cerrig, a ddarganfuwyd mewn tomen gladdu ym Mhowys, wedi rhoi cyfle i wyddonwyr ail-greu wyneb dyn 6,000 o flynyddoedd oed, gan ddatgelu nad dyn ogof afrosgo mohono ond unigolyn digon tebyg o ran golwg i'r dyn modern. Ym Mehefin 1972 ym Mhenywyrlod, ger Talgarth ym Mhowys, dechreuodd ffermwr gloddio blociau cerrig rhydd o dwmpath gwair yn un o'i gaeau. Roedd am ddefnyddio'r cerrig i greu seiliau caled ar gyfer buarth. Ymhen ychydig, daeth ar draws slabiau cerrig mwy yn leinio twll a oedd yn arwain yn ddyfnach i'r twmpath. Yn y siambr hon roedd pentyrrau o esgyrn dynol. Tomen gladdu cynhanesyddol Cysylltodd y ffermwr â Hubert Savory, archeolegydd o'r amgueddfa ac arbenigwr ar domenni claddu cynhanesyddol. Daeth Savory i weld y darganfyddiad newydd cyn gynted ag y gallai. Mae'n rhaid bod y darganfyddiad wedi ei synnu: roedd archeolegwyr wedi bod yn mapio tomenni claddu yn y rhan hon o Gymru am genedlaethau, ond dyma lle'r oedd yr enghraifft fwyaf, a'r gorau o ran cyflwr, ym Mhowys - roeddent wedi ei methu'n gyfan gwbl! Dangosodd gwaith cloddio bod y domen yn fath o feddrod a ddefnyddiwyd tua 3,600 CC. Roedd yn cynnwys tomen garreg betryalog a oedd yn lletach ar yr ochr de-ddwyreiniol. Yma, roedd muriau'r domen yn crymu tuag i mewn i greu blaengwrt. Roedd nifer o siambrau, yr un fath â'r un a ddarganfuwyd gan y ffermwr, ar hyd ochrau'r domen. Penglog gyflawn Erbyn i'r gwaith cloddio ddod i ben, roedd gweddillion o leiaf chwech o bobl wedi cael eu darganfod yn y siambrau. Ond y prif ddarganfyddiad oedd penglog gyflawn - darganfyddiad anghyffredin iawn - a oedd yn perthyn i ddyn a fu farw yng nghanol ei ugeiniau. Nid yw'r benglog yn dangos beth oedd achos ei farwolaeth, ond mae'n dweud ychydig am y dyn ei hun. Roedd ei ddannedd mewn cyflwr da, ond roedd esgyrn ei drwyn ychydig yn gam ac roedd yn dioddef o anhwylder ar groen ei ben. Roedd esgyrn ei benglog wedi methu ag asio yn gyfan gwbl - canlyniad cyflwr etifeddol na fyddai wedi peri unrhyw anghyfleustra iddo, ond a fyddai wedi golygu bod ganddo dalcen lletach nag oedd yn arferol a gên banylog. Ail-greu'r wyneb Fel penglog, mae stori'r dyn yn gorffen yma, ond yn 2005 comisiynwyd Caroline Wilkinson o Brifysgol Dundee i gynhyrchu ailgread fforensig o'i wyneb. Mae gwaith Caroline yn cynnwys cymryd cast plastr o'r benglog a gosod pinnau arno i ddangos dyfnder tebygol y cnawd mewn nifer o leoliadau allweddol. Mae'r dyfnderoedd hyn yn seiliedig ar wynebau pobl modern o hil debyg. Yna, mae'n defnyddio clai i adeiladu'r haenau o gyhyr, cyn ychwanegu'r croen a'r gwallt. Wrth gwrs, mae steil y gwallt a blew'r wyneb yn oddrychol. Mae'r ffigwr a ddatgelwyd yn rhyfeddol. Nid dyn ogof afrosgo mohono; mae'r dyn 6,000 o flynyddoedd oed yn edrych mor fodern ag unrhyw un sy'n cerdded ar ein strydoedd ni heddiw. Er bod gan y bobl a adeiladodd y domen gladdu hon ac a gladdodd eu meirw mewn pentwr o esgyrn draddodiadau diwylliannol sy'n edrych yn rhyfedd i ni, mae ei ddelwedd yn dangos nad pobl gyntefig oedden nhw. Efallai ein bod yn wahanol, ond nid ydym yn well na nhw. Erthygl gan: Dr Steve Burrow, Cynhanesydd Cynnar, Adran Archaeoleg a Niwmismateg
Seiniau'r Neanderthaliaid Elizabeth Walker, 14 Mai 2009 Adluniad ar ffurf paentiad o un o'r trigolion Neanderthalaidd cynnar. Perfformiad byw cyntaf Neanderthal yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, Chwefror 2009 Darganfuwyd olion Neanderthalaidd sy'n dyddio'n ôl 230,000 o flynyddoedd yn Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych. Mae'r dannedd hyn a'r offer cerrig sy'n gysylltiedig wedi ysbrydoli'r cyfansoddwr Simon Thorne i greu'r seinwedd Neanderthal i'w chwarae yn yr oriel yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.Er nad oedd gan y Neanderthaliaid unrhyw ddyfodol o ran esblygiad, rhyw 600,000 o flynyddoedd yn ôl roeddynt yn rhannu hynafiaid cyffredin gyda phobl fodern fel ni. Mae'r un strwythur i'w clust fewnol a'u llais ag sydd i'n rhai ni. Felly roedd gan y Neanderthaliaid y gallu corfforol i greu a chlywed seiniau. Serch hynny mae rhai o'r farn fod yr ymennydd Neanderthalaidd yn gweithio mewn ffyrdd gwahanol iawn i'n rhai ni. Mae'n bosibl nad oedd y cysylltiadau rhwng gwahanol ardaloedd yr ymennydd mor llithrig ag y maent yn ein hymenyddiau ni. Mae hefyd yn bosibl na allent ffurfio iaith fel modd cyfathrebu.Mae'n bosibl bod gan y Neanderthaliaid allu mwy na ni i gyfathrebu a mynegi eu hunain drwy gyfrwng cân. Seilir seinwedd Simon ar y llais ac ar seiniau naturiol a recordiwyd yn ystod ymweliad ag Ogof Pontnewydd. Mae'r rhain yn cynnwys diferiadau o nenfwd yr ogof a'r afon sy'n llifo yng ngwaelod y dyffryn. Byddai seiniau cyfarwydd i Neanderthaliaid yn cynnwys rhuo a chyfathrebu anifeiliaid a chân adar. Byddai Neanderthaliaid hefyd wedi cynhyrchu seiniau. Byddai'r rhain yn cynnwys sŵn naddu offer cerrig. Wrth daro nodwl fflint bydd un heb nam arno'n gwneud sŵn clir a bydd y tarwr yn gwybod bod y fflint yn addas i gynhyrchu'r naddion sydd eu hangen i greu casgliad o offer cerrig. Gallai Neanderthaliaid ddefnyddio eu lleisiau ac efallai iddynt ganu eu ffordd drwy'r tir a defnyddio sain i gyfathrebu â'i gilydd wrth hela.Dychymyg pur yw Neanderthal. Ond mae'n seiliedig ar wyddoniaeth ac mewn ffyrdd newydd, cyffrous mae'n fodd rhoi llais i arddangosfa fud.Gan: Elizabeth Walker, Curadur Archeoleg Paleolithig a MesolithigSeinwedd Neanderthal Seinwedd Neanderthal Lawrlwytho [1mb, MP3] Seinwedd Neanderthal Lawrlwytho [64kb, MP3]
Ail-greu bywyd y Gymru gynnar 2 Awst 2007 Isod mae detholiad o luniau artistiaid o olygfeydd o fywyd bob dydd yng Nghymru. Mae'r delweddau'n amrywio o'r cyfnod Paleolithig, pan ddaeth pobl i Gymru am y tro cyntaf, hyd at y Goncwest Rhufeinig. Cliciwch ar y delweddau isod i'w gweld yn fwy manwl. Ail-greu bywyd y Gymru gynnar RhufeinigAmffitheatr Rufeinig, Caerllion, Sir Fynwy; gan J. A. Wright, 1928. Cloddiwyd ym 1926-27, mae Wright yn dangos yr amffitheatr yn hwyr yn y ganrif gyntaf OC. Ar y pryd hwn credid i'r awditoriwm gael ei gynnal gan fanc o dir a gynhaliwyd gan welydd o gerrig nadd. RhufeinigTref Rufeinig Caer-went, Sir Fynwy. Ailgread dychmygol o'r eglwys ol-Rufeinig tebygol; gan Alan Sorrell, 1938. Mae ailgloriannu diweddar o'r dystiolaeth yn awgrymu nad yw'r adeilad o gyfnod is-Rufeinig, ond yn fwthyn ol-ganoloesol. RhufeinigTref Rufeinig Caer-went, Sir Fynwy. Ailgread dychmygol o ymosodiad ar gornel dde-orllewinol o'r dref; gan Alan Sorrell, 1938. RhufeinigFforwm-basilica Rhufeinig yng Nghaer-went, Sir Fynwy; gan Alan Sorrell, 1955. RhufeinigTeml Rufeino-Geltaidd, tref Rufeinig Caer-went, Sir Fynwy; gan Alan Sorrell, 1955. Ail gloddiwyd y deml ym 1908. RhufeinigTref Rufeinig Venta Silurum (Caer-went), Sir Fynwy, yny 4edd ganrif OC; gan Alan Sorrell, 1937. Wedi'i seilio ar gynllun o'r dref a ddarganfuwyd wedi cloddio ar raddfa fawr yn ystod yr 20fed ganrif gynnar. RhufeinigFila Rhufeinig Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg, fel yr edrychai o bosibl yn y 4edd ganrif OC; gan Paul Hughes, tua 1980. RhufeinigFila Rhufeinig Llanilltud Fawr, Bro Morgannwg; gan Alan Sorrell, 1949. Y fila, fel y dangosir, yn dyddio yn ôl hyd 4edd ganrif gynnar OC. RhufeinigBarics ac adeiladau eraill yng nghornel orllewinol caer y lleng Rufeinig, Caerllion, Sir Fynwy, yn yr ail ganrif OC; gan Alan Sorrell, 1939. Mae'r ailgread yma'n dangos un gornel o'r barics yng Nghae Prysg, sydd wedi'i osod allan i'r cyhoedd ei weld. RhufeinigAmffitheatr Rufeinig, Caerllion, Sir Fynwy, yn y ganrif gyntaf OC; gan Alan Sorrell, 1939. Mae'r olygfa hon yn benthyg oddi wrth ailgread gan J. A. Wright (1928), ond mae'n dangos mwy o weithgarwch a manylion yn aradl yr amffithetar. RhufeinigCaer y lleng Rufeinig, Caerllion, Sir Fynwy, yn yr ail ganrif OC; gan Alan Sorrell, 1939. RhufeinigOlwyn ddraenio yng nghloddfa aur Rufeinig Dolaucothi, Sir Gaerfyrddin; gan Paul Hughes, tua 1980. RhufeinigPorth gorllewinol Caer-went Rufeinig, Sir Fynwy; gan Tony Daly, 1996. RhufeinigBaddonau'r Gaer, Caerllion, Sir Fynwy, fel y gallasant fod wedi ymddangos tua OC 80; gan Paul Jenkins, tua 1988. RhufeinigAnnedd brodorol Cefn Graeanog, Gwynedd, yn y 4edd ganrif OC; gan Paul Hughes, tua 1980. Yr Oes EfyddY prif fynediad i fryngaer Oes yr Haearn yn Llanmelin, Sir Fynwy; gan Alan Sorrell, 1940. Yr Oes EfyddY porth dwyreiniol o fryngaer Twyn-y-Gaer, Cymyoy, Sir Fynwy, 3edd ganrif CC; gan Paul Hughes, about 1980. Yr Oes EfyddOffrymu ger llyn scysegredig. Selir y cerbyd olwyniog ar ddarganfyddiadau o dramor ac engrafiadau ar greigiau. Llyn Fawr, Rhondda Cynon Taf, tua 650 BC; gan Paul Hughes, tua 1980. Yr Oes EfyddBryngaer Moel-y-Gaer, Rhosesmor, Sir Ddinbych, 4edd ganrif CC; gan Paul Hughes, about 1980. Yr Oes EfyddCladdedigaeth o'r Oes Efydd tua 2,000 CC: yr eneiniad olaf ynh Ngharn Pwll, Coety, Bro Morgannwg; gan Alan Sorrell, 1940. Yr Oes EfyddCladdedigaeth wrth gylch cerrig tua 1,750 CC wedi'i seilio ar Gylch y Derwyddon, Penmaenmawr, Gwynedd; gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddParatoad bedd saethwr o'r Oes Efydd, yn seiliedig ar ddarganfyddiadau o'r beddrod crwn yn Nhwyni Breach yn Fferm Breach, Llanfleddian, Bro Morgannwg tua 2,000-1,500 CC; gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddTywysoges 'Beaker' yn gwisgo cilgant aur o Lanllyfni, Gwynedd (tua 2,000 CC); gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddBryngaer Breiddin o'r Oes Efydd ger y Trallwng, Powys 1,000 CC; gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddRhyfelwyr 'Beaker' o'r Oes Efydd tua 2,500 CC; gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddDeiliaid y Cleddyfau Cyntaf, ymladdwyr o gyfnod Penard tua 1,100 BC; gan Paul Jenkins, tua 1980. Yr Oes EfyddGweithiwr metel o'r Oes Efydd ddiweddar tua 800CC; gan Paul Jenkins, about 1980. Yr Oes EfyddGweithiwr o'r Oes Efydd cynnar ('Beaker') tua 2000 CC; gan Paul Jenkins, about 1980. Yr Oes EfyddGwneud crochenwaith yn yr Oes Efydd (tua 1, 750 CC); gan Paul Jenkins, tua 1980. NeolithigAnheddiad ffermio tua 4,000 CC, gan Giovanni Caselli, 1979; Wedi'i seilio ar gloddiadau yng Nghlegyr Boia, Tyddewi, Sir Benfro, ym 1902 a 1943. NeolithigSiambr beddrod Neolithig Tinkinswood, Sain Niclas, Bro Morgannwg gan Alan Sorrell, 1940; Ailgread o olygfa gladdu yn y siambr gladdu Neolithig (tua 4,000-3,500 CC). NeolithigBarclodiad y Gawres, Ynys Môn, gan Paul Jenkins, tua 1980; Defod mewn bedd cyntedd Neolithig, tua 3,000 CC. MesolithigHela a physgota yn Nab Head, Bae Sain Ffraid, Sirn Benfro, tua 8,400 CC; Gan Giovanni Caselli, 1979. PalaeolithigAnheddiad ogof Dyn Neanderthal, tua 70,000 CC; gan Gino D'Achille, tua 1980. Wedi'i seilio ar gloddiadau yn Ogof Pontnewydd, Sir Ddinbych. PalaeolithigGolygfa o helfa, Pen-y-lan, Caerdydd, tua 250,000 CC; gan Gino D'Achille, tua 1980. PalaeolithigY gladdedigaeth ddefodol yn Pavilan Cave, Gŵyr; gan Gino D'achille, tua 1980. Crëwyd y paentiad yma pan y credwyd mai Aurignacaidd oedd o ran dyddiad (35-28,000 mlynedd yn ôl).
